I Rzeczpospolita Polska

Późne Odrodzenie

 

Nowoczesne Idee w Polsce XVI-wiecznej

Formalne powstanie polskiej Rzeczypospolitej Szlacheckiej miało miejsce w 1569 r jako rezultat Unii Lubelskiej. Uznano to za wydarzenie celowe w świetle zbliżającego się bezpotomnego końca dynastii Jagiellonów. Nową republikę nazywano Rzeczypospolitą, i obecnie często odnosi się do niej jako do I-ej Rzeczypospolitej (1569-1795).

Idee zaszczepione na gruncie środkowoeuropejskim w XVI wieku przez obywateli Rzeczypospolitej były nowoczesne nawet według standardów obowiązujących w XX wieku. Miały fundamentalne znaczenie dla współczesnej teorii politycznej:

- powszechne wybory przez wszystkich obywateli

- umowa społeczna między rządem a obywatelami

- zasada rządów za zgodą obywateli

- wolność osobista

- prawa obywatelskie

- wolność religijna

- znaczenie polegania na sobie samym

- zapobieganie powstaniu państwa autorytarnego

- zapobieganie rządów przez jakąkolwiek oligarchię

 

Połączenie Dwóch Państw w Jedno

 

Dokonanie aktu unii przez sejm lubelski (1569) formalnie spowodowało połączenie Polski i Litwy w jedno państwo, które miało wybrać jednego zwierzchnika władzy wykonawczej z tytułem króla, koronowanego w Krakowie. Najwyższa władza polityczna miała jednak należeć do parlamentu, Sejmu walnego, zbierającego się w Warszawie. Zjednoczone państwo miało posiadać wspólną walutę, miało także prowadzić wspólną politykę zagraniczną. Polacy, Rusini i Litwini mieli otrzymać prawo do dowolnego osiedlania się w jakimkolwiek miejscu na terytorium Rzeczypospolitej. Zachowano jednak odrębne, choć podobne urzędy skarbu i oddzielne wojska.

 

W dniu 1 lipca 1569 r., król Zygmunt August Jagiellończyk formalnie proklamował unię. Zawarcie dobrowolnej unii państw było na europejskiej scenie politycznej aktem unikalnym. W jej wyniku powstała, w sposób pokojowy i dobrowolny, federacja czyniąca jedno państwo z dwóch odrębnych.

 

Sejm przyjął na siebie rolę „gwaranta wolności”, sprawował kontrolę nad działaniami króla wybieranego, aby służył jako zwierzchnik władzy wykonawczej. W skład Sejmu wchodziły trzy stany: posłowie reprezentujący rzesze szlachty i główne miasta, oraz senatorowie wyznaczani z urzędu jak też wybieralny król sprawujący wladzę wykonawczą i jednocześnie przewodniczący senatu.

 

 

 

Reakcja Iwana Groźnego

 

Car moskiewski, Iwan IV Groźny, zyskał swój przydomek w związku z jego reakcją na wieść o powstaniu Rzeczypospolitej Polski i Litwy. W 1569 r., w Nowogrodzie, najbardziej cywilizowanym z miast Rosji, wydał rozkaz torturowania obywateli podejrzanych o sympatyzowanie z polską republiką, a następnie, kazał ich zabijać, w grupach po 500 lub 1000, co trwało przez pięć tygodni. Okrucieństwa Iwana również pochłonęły, z tych samych przyczyn, setki Moskwian. Podczas jednego z swych napadów wściekłości poddał torturom i zabił on nawet własnego syna.

 

Iwan IV stworzył własny aparat terroru w oparciu o swą straż osobistą. Zgodnie z tradycja imperium mongolskiego przekazaną Moskwie, wprowadził zasadę, że wszelka własność na obszarze nad którym panował należała do niego samego, a w związku z tym mogła być wykorzystywana bezwarunkowo w służbie państwa.

 

Mimo tego że car moskiewski Iwan Groźny został pokonany przez Polskę podczas wojny o Inflanty, to zgłosił swoją kandydaturę i był on jednym z kandydatów, którzy ubiegali się o wybór na króla Polski i Litwy podczas elekcji w 1573 r. Nikt w Polsce nie wziął jego kandydatury poważnie.

 

Wolność Religijna, Wolna Elekcja i Umowa Społeczna

 

W atmosferze tolerancji religijnej, w 1570 r. w Sandomierzu, luteranie, kalwini oraz bracia czescy zawarli tzw. „zgodę sandomierską”. Ze społeczności tej wykluczono jednak antytrynitarzy, inaczej arian, ze względu na odrzucenie przez nich Trójcy Świętej. Opublikowali oni wtedy antytrynitariańskie tłumaczenie biblii na język polski, zwane Biblią z Nieświeża.

 

Podczas gdy senat przygotowywał się do zwołania sejmu konwokacyjnego dla przeprowadzenia elekcji, w 1572 r. powołano sądy kapturowe, aby utrzymać porządek i dopilnować przestrzegania prawa przez okres przygotowań do elekcji.

 

Sejm konwokacyjny uchwalił poprawkę konstytucyjną ustanawiającą ogólne i wolne wybory głowy panstwa przez osobisty udział każdego obywatela, po łacinie „viritim”-

były to pierwsze powszechne wybory w Europie. Każdy męszczyzna w blisko milionowej szlacheckiej nacji politycznej miał prawo nie tylko wybierać głowę państwa, ale również samemu zgłosić się jako kandydat do tronu.

 

Tytuł króla został zachowany, przy czym oficjalną funkcją króla było dożywotnie sprawowanie urzędu głowy państwa i zwierzchnika władzy wykonawczej w Rzeczypospolitej Szlacheckiej. Na tymczasową głową państwa przez okres bezkrólewia wyznaczono biskupa-prymasa Polski.

 

Prymas miał za zadanie zwołać nową sesję parlamentu, miał przewodniczyć senatowi, ustalać listę kandydatów zatwierdzonych przez Sejm do nowej elekcji króla, jak też dokonać aktu koronacji. Formalne ogłoszenie króla-elekta należało do wielkiego marszałka koronnego. Warszawa miała być miejscem przeprowadzenia elekcji, podczas której każdy wolny obywatel mógł oddać swój głos. Wyboru miano dokonać zwykłą większością głosów.

 

Umowa społeczna zawarta między królewskimi kandydatami a elektoratem została sformułowana w artykułach henrykowskich oraz w acta conventa. Powołano też komisję senacką, pełniąca funkcję nadzorczą. Prawu elekcyjnemu towarzyszyła reforma sądownictwa. Wybierani sędziowie byli niezależni od władzy wykonawczej i tym samym Polska była w Europie pionierem podziału władzy państwowej na wykonawczą, ustawodawczą i sądową. Ustanowiono sądy apelacyjne. 

 

Zagraniczni kandydaci do tronu polskiego

 

Wniosek złożony przez Kanclerza Jana Zamoyskiego Sejmowi, aby ograniczyć elekcję do rodowitych obywateli Rzeczypospolitej Polskiej, został niestety odłożony i nigdy nie został poddany pod głosowanie. Przyzwolenie dla zagranicznych kandydatów do polskiego tronu miało okazać się zgubne dla państwa polsko-litewskiego.

 

Rzeczpospolita Polska obejmowała największe terytorium zachodniego chrześcijaństwa. Rzeczpospolita postawiła inne państwa europejskie wobec prawdopodobieństwa nagłej zmiany w układzie przymierzy wojskowych, w zależności od wyników wolnych wyborów w Polsce. Stało się to przyczyną niepokoju państw europejskich, które obawiały się niekorzystnych im zmian w europejskiej równowadze sił.

 

W krótkim czasie prawnicy na usługach rządów w takich stolicach europejskich jak Berlin, Wiedeń czy Sankt Petersburg musieli stać się ekspertami od polskiego prawa konstytucyjnego, aby móc prowadzić skuteczne (i kosztowne) kampanie w czasie wyborów w Polsce. Finansowanie kampanji wyborczej z zagranicy działało korupcyjnie i subwersyjnie, na szkodę państwa polsko-litewskiego i przyczyniło się do upadku I-szej Rzeczypospolitej.

 

Dopuszczenie zagranicznych kandydatów zalegalizował zagraniczne kontrybucje do  funduszy wyborczych. Miało to również demoralizujący wpływ na tych obywateli polskich, którzy pragnęli ubiegać się o urząd, lecz nie mieli dość środków na prowadzenie kampanii wyborczej. Oczywiście, niektórzy z nich zgłaszali się po kontrybucje wyborcze do cudzoziemców i otrzymywali je, w zamian za wsparcie interesów obcych państw. (Amerykanie-założyciele Stanów Zjednoczonych nie popełnili tego błędu, ograniczając dostęp do urzędu prezydenta jedynie do obywateli urodzonych w Stanach Zjednoczonych, być może dlatego, że niektórzy z nich znali już doświadczenia polskie. W czasie gdy oni pisali amerykańską konstytucję, Polska była przedmiotem zdradzieckiej agresji i rozbiorów ze strony otaczających ją monarchii absolutnych.)

 

 

 

 

 

Rzeczpospolita dobrej woli... Równi z Równymi, Wolni z Wolnymi

 

Przekształcenie przez unię lubelską związku polsko-litewskiego w formalną republikę znalazło odbicie w stopniowym wyłonieniu podziału władzy na wykonawczą, ustawodawczą i sądową oraz w takich hasłach jak „Rzeczypospolita dobrej woli ... wolni z wolnymi, równi z równymi”. Wśród liczącej bez mała milion ludzi rzeszy wolnych obywateli nowej Rzeczypospolitej, panowała duma z posiadania polskiego obywatelstwa. Po przyłączeniu Litwy, w 1569 r. Rzeczpospolita zajmowała powierzchnię 815 000 km2, zaś jej ludność liczyła około 7 i pół miliona.

 

Sejm był wybierany na dwuletnią kadencję. Przyjęto prawo znoszące wszystkie tytuły szlacheckie i zrównujące prawa całej szlachty, w tym dużej rzeszy obywateli-żołnierzy mieszkających w warownych wsiach zwanych „zaściankami”. Na całym olbrzymim terytorium Polski i Litwy, każdy polski szlachcic, bez względu na wielkość jego  majątku, był uznawany za równego wojewodzie i miał prawo kandydować na króla w czasie powszechnych wyborów nacji szlacheckiej.

 

Wśród założycieli Rzeczypospolitej szlacheckiej był Jan Zamoyski (1542-1605), który piastował do roku 1578 urząd kanclerza oraz wielkiego hetmana koronnego. Był on jednym z najważniejszych i najbardziej utalentowanych przywódców politycznych polskiego Odrodzenia. W 1595 r. założył słynną Akademię Zamojską.

 

Polska stworzyła własną cywilizację, która w wielu aspektach była bardziej zaawansowana od cywilizacji średniowiecznej i wczesnej nowożytnej Europy. Stała się ważnym ośrodkiem rozwoju swobód obywatelskich i pionierem w zakresie form sprawowania reprezentatywnej władzy. Rzeczpospolita Polska była bardziej republikańska w swojej strukturze i duchu od monarchii konstytucyjnych takich jak Anglia, czy Szwecja. Stanowiła przeciwieństwo absolutnych monarchii panujących w Rosji, we Francji, w Austrii i Hiszpanii.

 

Tolerancja religijna

 

W okresie reformacji Polska okazała się „rajem dla heretyków”. Zasada, że nikt nie może być prześladowany ze względu na swoje przekonania religijne zawsze była uznawana w Polsce za podstawową swobodę i prawo obywatela. Zasada ta stała się prawem wraz z Konfederacją warszawską przyjętą przez Sejm w 1573 r. Prawo o tolerancji religijnej stanowiło istotny element polskiej kultury politycznej tego okresu.

 

Prawo to było oparte na przekonaniu, że uczciwe porozumienie oraz wzajemne poszanowanie stanowią podstawę dla skutecznych działań politycznych. Sejm nadal był głównym forum dialogu politycznego w Rzeczypospolitej. Dialog ten obejmował również wymianę poglądów między katolikami i protestantami. W przeciwieństwie do Europy zachodniej, prawo polskie nie zezwalało włodarzom ziemskim narzucać własnej religii poddanym. W tym właśnie duchu, dyplomacja polska wyjednała tak zwane Postulata Polonica, czyli koncesje na rzecz protestantów prześladowanych we Francji.

 

 

 

Nowa Era Rzeczypospolitej i Umowa Społeczna z 1573 r.

 

Wraz ze śmiercią króla Zygmunta II Augusta w 1572 r. wygasła dynastia Jagiellonów. Wybór w 1573 r. na króla i zwierzchnika władzy wykonawczej w Rzeczypospolitej Henryka Walezjusza, księcia Andegawenii (1551-1598), zapoczątkował nową erę. Król przysiągł dochować umowy społecznej, czyli pacta conventa oraz artykułów henrykowskich, gwarantujących przestrzegania i egzekwowania praw obywatelskich, jak też praw konstytucyjnych.

 

Była to pierwsza, formalnie zawarta, szeroko zakrojona umowa społeczna obowiązująca w Europie. Warunki tej umowy społecznej były następujące: zwoływanie sesji parlamentu co dwa lata, utrzymywanie stałej komisji złożonej z szesnastu senatorów dla nadzoru poczynań władzy wykonawczej, wypowiadanie wojny wyłącznie za aprobatą senatu, nakładanie nowych podatków i zwoływanie pospolitego ruszenia w przypadku wojny, jedynie za zgodą izby poselskiej.

 

Na wypadek gdyby król naruszył umowę społeczną przewidziano, że szlachta wypowie mu posłuszeństwo (artykuł de non praestanda obedientia). W innym fragmencie umowy społecznej, zwanej pacta conventa, znalazły się szczególne uzgodnienia zawarte z każdym kolejnym królem-elektem. W przypadku Henryka Walezjusza był to „wieczny alians z Francją”, budowa polskiej floty wojennej na Bałtyku oraz spłata długów zaciągniętych przez poprzedniego króla.

 

Kiedy w 1574 r. Henryk Walezjusz odziedziczył tron frncuski, wówczs udał się do Paryża, aby przejąć tam sukcesję po zmarłym królu Francji, Karolu IX. Henryk Walezjusz stał się Henrykiem III, królem Francji (1574-1589), ostatnim z dynastii Walezjuszy. Dynastyczne problemy obcych kandydatów były jednym z powodów dla których Jan Zamoyski usiłował ograniczyć kandydatury w polskich wyborach tylko do ludzi urodzonych na terenie Rzeczypospolitej.

 

Elekcja i Skrzydlata Kawaleria

 

Wybory w 1575 r. była pierwsze tego rodzaju w Europie. Na głowę państwa wybrano króla Stefana Batorego (1522-1586), księcia Siedmiogrodu. Po ratyfikacji elekcji przez Sejm, w 1576 r. nastąpiło odnowienie praw i swobód obywatelskich oraz przywilejów  Żydów, których elita wówczas odgrywła rolę bankierów tak w Polsce jak i w Turcji. Do zwycięstwa kontrreformacji w Polsce przyczyniła się akceptacja przez kler katolicki ograniczenia dochodów każdego duchownego do jednego źródła.

 

Za panowania Stefana Batorego, ciężką średniowieczną jazdę uzbrojoną we włócznie zastąpiła husaria. Polacy zaadoptowali lekkie zbroje z otwartymi szyszakami, skrzydła na wzór wschodni, jak również ozdoby z futer tygrysów, gepardów i wilków. Polskie kopie były klejone i puste w środku dla lekkości. Kopje ponad 5 metrów długości, były wystarczająco długie, żeby usuwać pikinierów broniących czworoboki muszkieterów, których piki były znacznie krótsze.

 

Kopie  były tak zaprojektowane, aby po wbiciu ostrza, drzewce łatwo było ułamać i odrzucić, tak żeby husarz miał wolną rękę do dalszej walki do chwili podania mu następnej kopji przez czeladź. Kopie były dostarczane z urzędu, aby móc utrzymać kontrolę nad ich jakością i długością. Szable natomiast były prywatną własnością każdego z jeźdźców i były „przykładne” czyli dopasowane do dłoni ich właściciela. Siedemnastowieczna polska szabla służyła za wzorzec w Europie i w Ameryce, nawet po drugiej wojny światowej.

 

Polacy opracowali niezwykle skuteczną taktykę kawaleryjską. Polscy husarzy prowadzili natarcie w pełnym galopie, poruszając się z prędkością około 40 kilometrów na godzinę. Po uderzeniu żelaznego grota kopii w cel, natychmiast odrzucali złamane drzewce kopii i kontynuowali natarcie używając szabli, koncerza, nadziaka albo bandoletów.

 

Husaria zbiżała się do nieprzyjaciela rzutami w długiego formie łuku z odstępami około dwu mertów między jeźdźcami w luźnym szyku, aby zminimalizować skutki salw muszkietów, po czym, tuż przed samym natarciem zwierała szyk, na komendę „kolano do kolana”. Impet takiego uderzenia połączonej masy koni, jeźdźców i ich uzbrojenia był nie do odparcia tak przez czworoboki piechoty jak i przez formacje kawaleryjskie. Husaria była wówczas główną polską siłą uderzeniową i odniosła wiele zwycięstw nad wojskami  Szwedów, Moskali, Turków i Tatarów i innych.

 

W 1577 r. hetman Jan Zaborowski stłumił bunt gdański, miasto zaś musiało zapłacić grzywnę w wysokości 200 000 złotych. W tym samym roku Sejm powołał piechotę wybraniecką, złożoną z chłopów, po jednym na każde 20 łanów ziemi. Piechota wybraniecka szybko stała się sławna z powodu swojego patriotyzmu.

 

Niezależne sądownictwo

 

Sejm powołał do życia niezależny od władzy wykonawczej sąd apelacyjny najwyższej instancji, Trybunał Koronny. Wybierani w wolnych wyborach sędziowie orzekali w sposób ostateczny w sprawach cywilnych i kryminalnych, które były przedtem sądzone w sądach niższej instancji. Taki podział władzy istniał tylko w Polsce na terenie całej  Europy rządzonej przez monarchów absolutnych, gdzie król był najwyższym sędzią, a jego autorytet nie mógł być podważony. Był to ważny krok na drodze do podziału władzy na ustawodawczą, wykonawczą i niezależną sądowniczą. Polski podział władzy był wcześniejszy niż we Francji i w Stanach Zjednoczonych o około 200 lat.

 

Terytorialne oddziały Trybunału Koronnego zostały ustanowione przez Sejm w 1581 r. Z początku, Trybunał Litewski odbywał kadencje w Nowogródku i w Mińsku, a następnie w Wilnie i w Grodnie. Oddzielny trybunał dla Prus został powołany w roku 1585. Znany był jako Najwyższy Trybunał Ziemski Prus

 

Trybunał Koronny zbierał się, aby rozpatrywać przypadki zdrady. Karą było pozbawienie praw obywatelskich i honorów, jak też wygnanie z Polski. Nowopowstały uniwersytet jezuicki w Wilnie kształcił potrzebnych prawników.

 

Ostatnie Lata Złotego Wieku

 

Polska odparła napaść moskiewską na Inflanty i trzykrotnie dokonała inwazji Rosji, za każdym razem pod dowództwem króla Stefana Batorego. Po stracie 300 000 żołnierzy na przestrzeni lat 1579-1581, Iwan Groźny prosił o pokój. W Jamie Zapolskim podpisano dziesięcioletni, korzystny dla Polski rozejm. Niestety, nigdy nie wojaśniona nagła śmierć króla Stefana Batorego oznaczała koniec złotego wieku Polski w polityce i na wojnie. Era, kiedy polska średnia szlachta dominowała i dokonywała wiele ważnych  osiągnięć kulturalnych chyliła się ku końcowi.

 

Pod każdym względem Polska znacząco wyprzedzała Europę północną i wschodnia, jak też dorównywała Europie, zachodniej nie tylko w dziedzinie rozwoju gospodarczego i władzy politycznej, ale również w edukacji, w sztukach pięknych i w literaturze. Zachód poszerzył swoje horyzonty, odkrywając jednocześnie Amerykę i Polską Rzeczpospolitą Szlachecką.

 

Poznano Polskę jako kraj silny i o wysokiej kulturze, który przyczynił się do rozwoju nauki europejskiej dzięki wspaniałym odkryciom Kopernika. Polscy pisarze znaleźli się w grupie przodujących europejskich ideologów politycznych. Jana Kochanowskiego (1530-1584), największego poetę polskiego Odrodzenia, uznano równym Pierre’owi de Ronsard, który był ojcem francuskiej poezji lirycznej.

 

Kochanowski uważany jest też za równego najlepszym poetom okresu panowania Królowej Elżbiety w Anglji. Polska, miała największe terytorium wśród państw zachodniego chrześcijaństwa, postrzegana była jako kraj silny i o wysokiej kulturze, imponujący swym bogactwem i rozmiarem.

 

Nieszczęścia Sprowadzone przez Trzecią Wolną Elekcję

 

Kolejna wolna elekcja przeprowadzona w Warszawie w 1587 r. przyniosła zwycięstwo królowi Zygmuntowi III Wazie (1566-1632), kandydatowi szwedzkiemu. Cieszył się on poparciem kanclerza Jana Zamoyskiego, który choć wpierw naciskał na wybór kandydata będącego rodowitym Polakiem, następnie poparł siostrzeńca ostatniego króla Jagiellończyka, mając próżną nadzieję, że unia ze Szwecją będzie dobrowolna i będzie polergała na współpracy i wspólnym bezpieczeństwie.

 

Zamiast tego, Polska została wplątana w szwedzkie wojny sukcesyjne i ucierpiała grabieżczą inwazję ze strony szwedzkich oponentów polskiej gałęzi Wazów. Dzięki niedostępnego dla Polaków położenia Szwecji, wojska Szwedów mogły dokonywać w Polsce rozległych zniszczeń, nie narażając na podobną dewastację własnego kraju.

 

W czasie elekcji, Kościół po cichu wspierał Habsburgów i skutecznie sprzeciwiał się planom Zamoyskiego, który dążył do wyeliminowania Habsburgów z przyszłych list kandydatów do tronu polskiego, na rzecz rodowitych Polaków, ewentualnie Słowian. Kanclerz Zamoyski przewidział, że niczym nieograniczony dostęp obcych kandydatów zalegalizuje obce kontrybucje na rzecz kampanii wyborczych i przekształci wolne wybory w Polsce w mechanizm dywersji i korupcji Rzeczypospolitej Szlacheckiej. Przez poparcie Szweda walczącego o koronę szwedzką niestety sam kanclerz stał się przyczyną tych samych problemów, przed którymi przestrzegał.

 

Nowe Prawo Majoratu

 

Nowe polskie prawo majoratu pozwalało na przekazywanie najstarszem synowi cały mająte i nie ograniczało wielkości majątków ziemskich. W ten sposób zmieniono tradycyjne prawo słowiańskie, która nakazywało równe dzielenie spadku pomiędzy wszystkie dzieci, co powodowało, że w większości majątki ziemskie były małej, względnie średniej wielkości. Szlachta będąca właścicielem tych majątków, była odpowiednikiem dzisiejszej „klasy średniej” w demokracji stanu szlacheckiego.

 

Podczas złotego wieku Polski, jakim był wiek XVI, ta właśnie „szlachecka klasa średnia”, o umiarkowanych poglądach, sprawowała kontrolę nad polską polityką. Panowało poczucie stabilizacji i bezpieczeństwa, które sprzyjało awansowi społecznemu. Wielką zmianę na korzyść magnatów stanowiło zatwierdzenie przez Sejm w 1589 r. statutu ordynacji zamojskiej, czyli prawa dziedziczenia majątku na zasadzie majoratu.

 

Sejm zatwierdził to prawo pod pozorem konieczności zapobiegania podziałowi wielkich majątków, które odtąd miały być dziedziczone w całości przez najstarszego potomka męskiego. Ordynacja miała w rzeczywistości na celu utrzymanie potęgi ekonomicznej i wojskowej magnatów oraz ekspansje wielkich majątków magnackich, administowanych i finansowanych przy pomocy Żydów, bankierów i arendarzy. 

 

Magnaci, przy pomocy Żydów, wykupywali ziemię od szlachty i w ten sposób stopniowo zdobywali wystarczającą siłę, aby przekształcać republikę w oligarchię. Naprawa fortyfikacji, utrzymanie garnizonów wojskowych, zimowe zakwaterowanie wojsk i wystawienie określonej liczby regimentów w czasie wojny należały do usankcjonowanych nowym statutem obowiązków magnatów.

 

Dynamicznemu rozwojowi latyfundiuów towarzyszyła transformacja dawnych rycerzy posiadających ziemię w arystokratów bogacących się na handlu zbożem i wódką, którą mieli prawo produkować. Tak więc nowe prawo majoratu niszczyło stabilizujące skutki dawnych praw dziedziczenia, zgodnie z którymi dobra rodzinne były dzielone po równo pomiędzy wszystkich synów i córki.

 

Nowe prawo nie zawierało zabezpieczeń przeciwko szkodom wyrządzanym procesowi demokratycznemu w Polsce przez machinacje polityczne wielkich posiadaczy ziemskich, którzy zatrudniali w latifundiach szlachtę która utraciła ziemię ale nadal miała pełne prawa obywatelskie i polityczne. Niektóre latifundia w Rzeczypospolitej posiadały większe obszary niż cała W. Brytania, Belgia, Holandia lub Irlandia

 

Mimo tego że Sejm zabronił w 1510 r. zapisywania w ostatniej woli lub testamencie ziemi Kościołowi, aby w ten sposób ograniczyć polityczną i gospodarczą potęgę kleru, to nie uchwalono podobnego, prawa które ograniczałoby wielkość majątków magnaterii, ktore rosły do rozmiarów latyfundji i były podobnie szkodliwe dla ustroju republikańskiego Rzeczypospolitej jak były wcześniejsze latifundia w republice rzymskiej.

 

Polityczne zagrożenie dla polskiego procesu demokratycznego, jakie niosły ze sobą wielkie latyfundia, poważnie wzrosły wraz z uchwaleniem statutów ordynacji. Nowe prawo przyczyniło się do tego, że wiek XVII stał się „złotym wiekiem” magnaterii.

 

Tymczasem, demokracja mas szlacheckich była stosowana. Posłowie powracający z Wielkiego Sejmu byli zobowiązani do uczestniczenia w sesjach „sprawozdawczych” lokalnych sejmików, aby zdać sprawę z dokonań parlamentu narodowego i sytuacji polityki zagranicznej Polski. Posiedzenia te, bacznie śledzone przez publiczność i uczniów szkół, którzy byli przprowadzani przez nauczycieli, żeby zapoznać młodzierz z procesem demokratycznym i dowiedzić się nowin ze świata. Zebrania sejmowe służyły do kształtowania opinii w sprawach bieżących istotnych dla każdego okręgu. W Polsce istniejący proces demokratyczny był wyjątkowy w ówczesnej Europie.

 

Unią pomiędzy Kościołem Prawosławnym i Katolickim

 

W rezultacie synodu w Brześciu (1595-1956) ogłoszono unię pomiędzy Kościołem rzymsko-katolickim a Kościołem prawosławnym. Prawosławni Unici, mimo że nadal przestrzegali wschodniego obrządku i dyscypliny, poddali się pod zwierzchnictwo papieskie. Utworzenie Kościoła unickiego było próbą zaleczenia schizmy i wprowadzenia równych praw dla ludności prawosławnej w Rzeczypospolitej.

 

Zamiast tego, doprowadziło do ostrych sporów unitów z „dyzunitami.” Niemniej jednak w większym stopniu Unia przywiązała ludność ukraińską do cywilizacji zachodniej i do polskiej tradycji politycznej, opartej na sprzeciwie wobec wszelkich form autokracji. Unia była również zalążkiem ukraińskiego nacjonalizmu, który rozwijał się pod wpływem unickiego kleru.

 

Ciągły i zaciekły sprzeciw przeciwko Unii oraz potępienie ze strony Patriarchatu moskiewskiego (utworzonego w 1586 r.) szybko przerodziły się w przemoc. Czystki etniczne, jakie miały miejsce na Ukrainie zakończyły się w 1648 r. mordem około 100 000 katolików i Żydów.

 

Wówczas doiegała końca „złota dekada” eksploatacji Ukrainy przez Żydów, według historji żydowskiej. Wtedy wśród bankierów żydowskich zaczęlo się szrzyć przekonanie że Żydom grozi wypędzenie z Polski podobnie jaki wcześniej Żydzi byli wypędzani z Anglji, Francji i Hiszpanii. Bankierzy Żydowsce zaczęli przenosić kapitaly z Polski do Brandenburgji i w ten sposób pomogli zfinansować stworzenie Krolestwa Pruskiego ze stolicą w Berlinie w 1701 roku.

 

Z czasem masakry i pogromy powtórzyły się w takiej samej skali w latach 1768-1772 podczas Koliszczyzny – buntu hajdamaków (znacznie później, w roku 1942 na Wołyniu, podczas okupacji hitlerowskiej, ukraińscy unici, faszyści sprzymierzeni z nazistami, wymordowali około 120 000 bezbronnych polskich cywilów i 40 000 Ukraińców. którzy byli tej masakrze przeciwni).

 

Wydarzenia Polityczne i Wojskowe

 

W roku 1596, po przeniesieniu przez króla Zygmunta III Wazy stolicy Polski z Krakowa do Warszawy, Sejm zreformował skarb państwa i powołał oddzielny skarb koronny w celu utrzymania dworu królewskiego w Warszawie.

 

Zagrożenia wojenne wzrastały. Zmagania o sukcesję Wazów doprowadziły do inwazji Inflant w 1600 r. przez Szwedów. Polacy zajęli Wołoszczyznę żeby wzmocnić południową granicę i ustanowić tam polskie lenno, uprzedzając w tym Turków. Sejm uchwalił w 1601 r. podatki na wojnę ze Szwecją. Polacy odnieśli zwycięstwa nad Szwedami w bitwach pod Kockenhausen a następnie pod Białym Kamieniem w 1604 r.

 

Ambasador Persji, Nabikulibek odwiedził Polskę i Austrię w 1604 roku w celu nawiązania przymierza przeciwko Turcji. Jego podobizna jest na tak zwanej „Rolce Sztokholmskiej,” arcydziele namalowanym z precyzją, które jest prawdziwą skarbnicą wiadomości podanych w formie fryzu długości ponad 15m. wysokości 27 cm., malowanym gwaszem na papierze, wyobrażającym uroczysty wjazd króla Zygmunta III i Księżniczki Konstancji do Krakowa 4 grudnia, 1604 z okazji ich zaślubin. Obraz ten miał znaczenie dokumentalne, dyplomatyczne i polityczne. (Obraz ten zrobowany przez Szwedów, zwrócił Polsce premier Olaf Palome. Obecnie na Zamku Królewskim w Warszawie, po konserwacji podzielono „Rolkę Sztokholmską”  na kiladziesiąt plansz.)

 

Dnia 27 września, 1605 roku, następne polskie zwycięstwo w bitwie o Rygę, pod Kircholmem doprowadziło do całkowitego odzyskania Inflant. Siły szwedzkie 11,000 żołnierzy, pikinierów i muszkieterów, wspomaganych artylerją były zaskoczone atakiem około 4,000 wojsk polskich pod dowództwem hetmana Karola Chodkiewicza, który miał 1000 piechurów i około 3000 jazdy w chorągwiach husarskich oraz 300 rajtarów kurlandzkich. Pod atakiem husarji wojska szwedzkie wpadły w panikę, w której poległa przeszło połowa ich żołnierzy. Szczegółowy opis bitwy pod Kircholmem namalował malarz flamandzki Peter Snayers. Polskie siły następnie zajęły miasto Parnawa, natomiast polskie okręty wojenne zniszczyły eskadrę marynarki szwedzkiej w porcie bałtyckim Salis.

 

Dowódcą lekkiej jazdy pod Kircholmem był pułkownik Aleksander Józef Lisowski, później twórca i organizator formacji nazywanej od jego nazwiska lisowczykami, która to formacja miała od 2000 do 20,000 kawalerzystów uzbrojonych w szable, rohatyny oraz łuki lub broń palną, odznaczali się nadzwyczajną ruchliwością i sprawnością bojową, cieszyli się sławą w całej Europie. Niestety lisowczycy mimo ich bohaterskiego udziału w walkach w obronie Rzeczypospolitej byli oddawani w służbę obcych państw przez króla Zygmunta III. Zdemoralizowali sie i stali się postrachem ludności z powodu okrucieństw i łupiestw nie tylko w kampaniach zagranicznych, ale i w Polsce. Slużyli bez żołdu w zamian za łupy na wrogu i ludności okolicznej, tak że w Polsce Sejm pozbawił ich szlachectwa i skazał na wygnanie z kraju, poczem poszli w rozsypkę i przestali istnieć jako formacja. W 1655 roku Rembrandt namalował portret oficera polskiej lekkiej jazdy ubranego i uzbrojonego podobnie do lisowczyków. Obraz ten jest w Muzeum Ficka w Nowym Jorku.

 

W latach 1604-1606 polscy magnaci uwikłali się w sukcesję rosyjską i dokonali pierwszej, krótkiej okupacji Kremla w Moskwie. Interwencja magnatów poniosła klęskę i spowodowała proklamowanie Wasyla Szujskiego carem Rosji.

 

Spory o Reformy

 

W 1610 r. Sejm uchwalił amnestię dla tych, którzy dokonali powstania, aby zaprotestować przeciwko naruszaniu umowy społecznej i przeciwko brakowi reform. Przywódcą buntu był wojewoda krakowski, Mikołaj Zebrzydowski. Projekty nowych reform obejmowały zwiększenie liczebności wojska i jego reorganizację oraz ostateczne odrzucenie zasady jednomyślności w Sejmie na korzyść większości. Projekty te zawierały też ogólne potwierdzenie praw i swobód obywatelskich, jak też nienaruszalność zasady wolnej powszechnej elekcji króla, w której to elekcji miał prawo kandydować każdy szlachcic spośrod milionowej rzeszy szlachty polskiej.

 

Było rzeczą oczywistą, że zasada jednomyślności powodowała opóźnienia i odroczenia wniosków, które nie uzyskały jednomyślnego poparcia ze strony wszystkich posłów. Mimo zasady jednomyślności, żaden poseł nie odważył się zawetować jednoosobowo, jakiejkolwiek decyzji Sejmu Walnego. Działanie takie uznano by za nieodpowiedzialne i zakrawające na zdradę.

 

Istniała procedura, która anulowała wniosek w przypadku, gdy jego inicjator nie był obecny podczas wynikającej z tego wniosku debaty. Dlatego sama nieobecność posła wprowadzającego wniosek poddany pod debatę spowodowałaby, że taki wniosek zostałby uznany za nieważny i niebyły. Oponenci reform obawiali się, że reformy wzmocnią władzę królewską co mogło by doprowadzić do absolutyzm w Polsce, tak jak to się działo w innych państwach europejskich. 

 

Druga Polska Okupacja Kremla

 

Druga okupacja Kremla przez Polaków (1610-1612) nastąpiła po polskim zwycięstwie pod Kłuszynem, pod Moskwą. Przeciwko wielkiej armji jazdy bojarskiej i strzelców rosyjskich oraz 50,000 korpusowi wojska najemnego, głównie piechoty i rajtarów, wśród nich byli Szwedzi, Szkoci, Anglicy, Niemcy, Fancusi, Falamandzi i Hiszpanie pod komendą Pontusa de la Gardle i Ewerharda Horna, hetman Żółkiewski dowodził siłą 6500 jazdy w tym 5550 husarzy i kozaków petyhorców oraz tylko 200 piechoty i cztery armaty. Husarzami dowodził Mikołaj Struś jako główną siłą uderzeniową. Na skrzydłach były pomieszane chorągwie husarskie i pancerne. Na boku lewego skrzydła była piechota z armatami. Hetman wygrał bitwę za pomocą ponawianych osiu do dziesięciu ataków husarji, której czeladź podawała za każdym razem nowe kopie i tym zmusił nieprzyjaciela do odwrotu. Obraz bitwy pod Kłuszynem Szymona Boguszewicza obecnie znajduje się w klasztorze Kapucynów w Olesku.

 

Polscy dowódcy wykazali się taktycznym geniuszem, odnosząc zwycięstwo przy użyciu stosunkowo niewielkich sił. Jednak finansowanie armii było niedostateczne ze względu na obawy posłów, że duże wojsko stałe da możność królowi sięgnąć po władzę absolutną.

 

Carem Rosji obwołano w 1610 r. polskiego królewicza Władysława, wbrew sprzeciwowi jego ojca, króla Zygmunta III, który chciał korony rosyjskiej dla siebie samego i który zamierzał nawrócić Rosję na religię rzymskokatolicką. W następstwie braku dostaw i poparcia przez rząd w Warszawie, polski garnizon, który okupował Kreml przez dwa lata, skapitulował.

 

Dzień jedności narodowej Rosjan wyznaczony obecnie jako święto narodowe na 4go listopada, odnosi się do 1612 roku, blisko 400 lat temu, kiedy polski garnizon na Kremlu pozostawiony na łasce losu przez króla Zygmunta Wazę, poddał się w braku amunicji i żywności. Skończyły się ówczesne plany Polaków, takich jak hetman Stanisław Żółiewski (1547-1620), stworzenia wielkiego przymierza państwa Słowian Zachodnich i Wschodnich pod egidą Polaków przeciwko ekspansji islamskiego imperim  Turków, jak też w celu zerwania z dziedzictwem tyranii imperium mongolskiego zakorzenionym w Moskwie.

 

Michał Romanow ogłosił się nowym carem Rosji, dając początek dynastii Romanowów. Przymierze papieża z Habsburgami wykorzystało wolność jaką cieszył się Kościół w Polsce, aby wywrzeć nacisk na utworzenie aliansu z Austrią i podjęcie prób nawrócenia  Rosji na katolicyzm.

 

Sejm zareagował na fatalne skutki polityki Zygmunta III Wazy w Moskwie i ponownie określił w 1611 r. warunki dla wypowiedzenia królowi posłuszeństwa. Zakazał też mieszczanom zakupu majątków ziemskich. W 1613 r. Sejm powołał Trybunał Skarbowy Koronny. W tym samym roku wojska polskie zdobyły po oblężeniu Smoleńsk. Sejm zezwolił na zawarcie porozumienia z Kozakami i ratyfikował rozejm z Rosją. Zajmujące 1 060 000 kilometrów kwadratowych terytorium Rzeczypospolitej Szlacheckiej obejmowało lenna Inflant i Prus. Traktat pokojowy z Rosją potwierdził nowe granice w 1634 r.

 

Niepowodzenia na Froncie Tureckim i Szwedzkim

 

Podczas wojny z Turcją (1620-1621), siły polskie poniosły klęskę pod Cecorą, zaś dowodzący nimi hetman Stanisław Żółkiewski poniósł śmierć podczas wycofywania się w ruchomej twierdzy stworzonej przez hetmana polnego Stanisława Koniecpolskiego z kilku równoległych szeregów wozów opancerzonych. Polakom udało się dojść z pod Cecory aż do rzeki Dniestr, ale nietety kłótnie między dowódcami chorągwi były wyzyskane przez Tatarów, którzy wdarli się do ruchomego obozu warownego, poczem wraz Turkami dokonali rzezi, wzięli do niewoli hetmana Koniecpolskiego i innych oficerów, oraz odrąbali głowę poległego hetmana Żółkiewskiego. Głowę hetmana powiesili w twierdzy Siedmiu Wież. W Czarnej Wieży w tej twierdzy w Stambule byli więzieni dowódcy polscy do czasu uwolnienia ich wykupienia głowy hetmana Żółkiewskiego, na wagę srebrnych dukatów, przez wdowę po hetmanie. W 1623 tranzakcję wykupu i uwonienia hetmana Koniecpolskiego i innych przeprowadził ambasador polski w Stambule Krzysztof Zbaraski.

 

Druga fala tureckiej inwazji została skutecznie powstrzymana przez polską obronę pod Chocimiem. Traktat z Turcją ustanowił nową granicę na Dniestrze. Sejm potwierdził w 1621 r. obowiązki obronne obywateli Rzeczypospolitej. Niepokoje wzdłuż granicy południowej wymusiły w 1622 r. rozejm zawarty w Mitawie. Szwedzi zajęli Rygę i Tarnawę oraz przejęli kontrolę nad pozostałym obszarem Inflantów. Nowe działania wojenne ze Szwecją wybuchły dwa lata później i zagrażały ujściu Wisły oraz swobody eksportu zboża z Polski. W 1623 r. Sejm ogłosił nowe ustawy handlowe.

 

Spory Gospodarcze i Kontrreformacja

 

Ekspansja latifundiów posługujących się pańszczyżnianą siłą roboczą powodowala ograniczenie własności chłopskiej. Karczmy dzierżawione przez Żydów sprzedawały chłopom wódkę na kredyt co przyczyniało się do nędzy na wsi. Ukraina stała się sanktuarium dla chłopów uciekających przed uciskiem ziemian i arendarzy. Jednocześnie możliwość ucieczki do Kozaków ukraińskich pozwoliła ulżyć sytuacji chłopów pańszczyźnianych, którzy najwiecej cierpieli na skutek złego traktowania zwłaszcza przez Żydów na olbrzymich majątkach na Ukrainie. 

 

Chłopi i miasta cierpieli w wyniku konfliktów pomiędzy właścicielami lafyfundiów, często przypominającymi małe wojny domowe. W rezultacie zubożone chłopstwo kupowało mniej od rzemieślników w małych miastach. Większe miasta rosły w siłę w miarę wzrostu eksportu zbóż. W tym samym czasie, miasta prywatne usytuowane w wielkich majątkach były silnie eksploatowane przez właścicieli i zarządców Żydów.

 

Kryzysowi gospodarczemu towarzyszyły konflikty społeczne, polityczne i religijne. W rezultacie przewagę zdobyła kontrreformacja, którą wzmocniło pojawienie się Jezuitów w 1565 r. W miarę przyjmowania katolicyzmu przez szlachtę białoruską i ukraińską następowała polonizacja tej wrastwy społecznej na Bialorusi i na Ukrainie. Katolicka Polska przeciwstawiała się protestanckiej Szwecji, prawosławnej Rosji i muzułmańskiej Turcji.

 

Poplecznicy kontrreformacji żądali zmniejszenia pańszczyzny, stabilizacji dzierżawy i podatków w naturze, jak też prawa dla chłopów pańszczyźnianych do opuszczania majątków ziemskich. Katolickich magnatów na Ukrainie zachęcano, aby zmuszali chłopów do nawracania się na katolicyzm. Zamieszki na tle religijnym doprowadziły do zniszczenia wielu soborów protestanckich w Polsce.

 

Stronnictwo katolickie próbowało zablokować egzekwowanie zapisów o tolerancji ustanowionych przez Konfederację warszawską. Wyrokiem Sejmu, w 1647 r. zakazano Braciom Polskim prowadzenia drukarni i szkół. Wykonanie tego wyroku słabo postępowało, mimo tego protestanci zwrócili się o wsparcie ze strony Szwecji i innych krajów protestanckich. Wtedy oskarżano ich o zdradę państwa.

 

Tradycyjny antyklerykalizm polskiej szlachty przetrwał wysiłki kontrreformatorów. Podczas gdy obywatele Rzeczpospolitej w pokoju korzystali ze swojej wolności, przywilejów i zamożności, Wojna Trzydziestoletnia szalała w rozdrobnionych Niemczech. Polacy nie podjęli żadnej próby odzyskania Śląska i Pomorza pomimo nalegań Jana Chrystiana, piastowskiego księcia brzeskiego ze Śląska.

 

Rozwój Ukrainy wraz z jej olbrzymimi latyfundiami był istotnym czynnikiem przyciągającym Polskę do Wschodu, kosztem zaniechania wysiłków mających na celu odzyskanie etnicznie polskich prowincji na zachodzie, będących wówczas pod kontrolą Niemców.

 

Nowe Prawa i Korzyści dla Magnatów

 

Równolegle do wstąpienia króla Władysława IV Wazy ma tron w 1632 r., Sejm przyjął szereg nowych praw i uchwalił nowe podatki, tzw. nową kwartę i nowe cła. W następnym roku Sejm przejął kontrolę nad mennicą, podniósł chłopom wysokość czynszów dzierżawnych za ziemię i określił wymiar kary dla zbiegłych chłopów pańszczyźnianych. Wpływy polityczne Żydów w Sejmie doprowadziły do zakazu importu, drukowania i rozpowszechniania zachodniej literatury antysemickiej.

 

W 1637 r. tradycja polskiego procesu demokratycznego została pogwałcona przez Sejm, zdominowany przez ukraińską magnaterię. Uchwalono „surową” (niedemokratyczną) konstytucję dla Kozaków, która to konstytucja narzucała pańszczyznę wolnym chłopom na Ukrainie oraz znosiła wybory atamanów i wyznaczyła komisarza, który podlegał bezpośrednio wielkiemu hetmanowi działającemu jako minister obrony.

 

W 1638 r. Sejm zakazał używania wszelkich tytułów, poza rycerskimi, z wyjątkiem sześciu wymienionych z nazwy tytułów książęcych należących do sześciu rodzin litewsko-ruskich. Rodziny nadal mogły używać tradycyjnych tytułów, lecz pozbawiono  te tytuły związanych z nimi przywilejów.

 

W 1641 r. Sejm powiększył radę senacką sprawującą kontrolę nad władzą wykonawczą króla, uporządkował bicie monety i ustanowił rejestrację podatkową dla Prus. W 1643 r. określił maksymalne stopy procentowe dla pożyczek żeby ograniczyć lichwę stosowaną przez Żydów. W tym samym roku, elektor brandenburski Fryderyk Wilhelm Hohenzollern (1620-1688), w prostej linii przodek późniejszych cesarzy niemieckich, złożył Polsce ostatni hołd z lenna Prus.

 

Na Ukrainie nastała „złota dekada” eksploatacji przez Żydów (1638-1648), według historyków żydowskich oraz nasiliła się ekspansja wielkich majątków ziemskich przy pomocy Żydów, kosztem szlachty średniej. Zakładano, przy pomocy pańszczyźnianej siły roboczej, liczne nowe miasta i wsie. Finansowanie płatnych z góry przez Żydów, krótkoterminowych dzierżaw, dawało gotówkę na powiększanie wielkich majątków i jednoczesnego ciężkiego wyzysku chłopów przez Żydów, których ponad pół miliona mieszkało w Rzeczypospolitej jako oddzielna rozwarstwiona grupa etniczna.   

 

Kahały, odpowiedzialne za żydowskie długi, kontrolowały udzielanie pożyczek i pełniły rolę banków. Banki te były zdominowane przez bogatą elitę, która dysponowała znacznym kapitałem, na który składały się depozyty na procent od szlachty i kleru. Koncentracja kapitału lichwiarskiego i handlowego w rękach żydowskich była na tyle znaczna, że kapitał ten mógł wykraczać poza granice Polski.

 

Większość bardzo licznych Żydów polskich była uboga Żyli oni w zamkniętych społecznościach, w których jedyny kontakt z nie-Żydami stanowił handel. Chłopi pańszczyźniani żyli w bardziej skrajnej nędzy niż najbiedniejsi Żydzi. Zamożni Żydzi nie zatrudniali biednych Żydów jako służbę domową i w tym celu używali dziewczyny wiejskie.

 

Zmagania o Prawa dla Kozaków

 

W latach 1644-1647 rząd króla Władysława IV przygotowywał plany wielkiej krucjaty. Robiono przygotowania do wyeliminowania terrorystycznego „gniazda szerszeni” jakim byli Tatarzy krymscy, jak również uwolnienia Słowian bałkańskich spod jarzma muzułmańskiego Turków.

 

Drobna i średnia szlachta była przychylna, żeby nadać Kozakom prawa obywatelskie w Rzeczypospolitej, w celu związania ich bardziej z Polską za pomocą praw obywatelskich i przez stopniowe włączenie ich do szlacheckiej klasy politycznej.

 

Wyzysk chłopów ukraińskich przez arendarzy żydowskich miał być ograniczony przez zakaz pobierania przez Żydów w cerkwiach opłat za pogrzeby, śluby, chrzty i nawet za klucz potrzebny do wejścia do cerkwi. Miała też być zlikwidowana kara śmierci za nieposłuszeństwo chłopa wobec dzierżawcy Żyda. Kozacy przeciwstawiali się presji, którą Jezuici wywierali na prawosławnych, aby ci podporządkowali się autorytetowi Rzymu.

 

W 1648 r. zdominowany przez magnatów Sejm odrzucił zarówno plany wyprawy polsko-kozackiej przeciwko Turkom, jak też ich żądania dotyczące praw obywatelskich i żądania dotyczące usunięcia Jezuitów i Żydów z południowej Ukrainy, oraz gwarancji nominacji na tamtejsze urzędy jedynie osób wyznania prawosławnego. Wówczas Żydzi byli bankierami w Polsce i w Turcji i mieli wpływ na ukraińskich magnatów.

 

 Odrzucenie krucjaty polsko-kozackiej przez Sejm była ciężką porażka, zarówno władzy królewskiej, jak i drobnej oraz średniej szlachty. Porażka ta nastąpiła w najgorszym możliwie czasie, zwłaszcza, że finansiera żydowska w Polsce była przekonana, że Żydzi zostaną wypędzeni z Polski tak jak to miało miejsce w Anglji, Francji i Hiszpanii. W rezultacie bogaci Żydzi zaczęli inwestować w Brandenburgji i przyczynili się do sfinansowania Królestwa Prus ze stolicą w Berlinie w 1701 roku.

 

Koniec Potęgi Polski

 

Powstania kozackie pod wodzą Bohdana Chmielnickiego (ok. 1595-1657) miały miejsce w okresie rosnącej potęgi i chciwości magnatów. Jednocześnie zwiększała się pauperyzacja drobnej i średniej szlachty. Był to początek potopu najazdów, które ostatecznie doprowadziły do upadku potęgi Polski. Rosnące rzesze szlachty bez ziemi, zwanej gołotą, lub hołotą, stały się przekupne i podatne na manipulację ze strony magnaterii.

 

Obce finansowanie polskich elekcji było otwarcie prowadzone przez stronnictwa rosyjskie, szwedzkie, francuskie, austriackie i brandenburskie na terenie Polski. Stare powiedzenie podkreślające znaczenie cnót jako podstawy polskiego parlamentaryzmu zostało zmienione na Polska nierządem stoi.

 

Sarmatyzm przemienił się we wszechobecną, ksenofobiczną ideologię szlachecką, natomiast wśród magnaterii był nadal w modzie i służył, aby rościć sobie pretensje do pochodzenia od greckich i rzymskich herosów.

 

Chmielnicki na Drodze bez Odwrotu

 

Powstanie Kozaków ukraińskich w 1648 r. zostało wykorzystane przez Rosję, Szwecję, Brandenburgię, jak też przez Imperium Otomańskie. Zapoczątkowało polityczny i militarny rozpad polskiej Rzeczypospolitej szlacheckiej, który miał nastąpić na przestrzeni kolejnych 147 lat. Jak już to wcześniej wspomniano, na Ukrainie wymordowano około 100 000 katolików i Żydów. Unici byli przymusowo nawracani na prawosławie. W 1648 r. oblężeni Polacy lwowscy odrzucili ofertę Chmielnickiego, który zaproponował odstąpienie od oblężenia miasta w zamian za wydanie ludności żydowskiej Kozakom na rzeź.

 

W 1651 r. Polacy odnieśli zwycięstwo w bitwie pod Beresteczkiem przeciwko armii kozackiej, którą opuścili krymscy Tatarzy (Tatarzy Krymscy, wasale Turków  najwidoczniej dostali rozkaz wycofania się z walki. Turcy nie chcieli jeszcze bardziej osłabiać Polski i w ten sposób działać na korzyść Rosji).

 

Rozejm podpisany w Białej Cerkwi był dla Polaków korzystny. Jednak w dniach 2 i 3 lipca następnego roku, hetman Marcin Kalinowski przegrał bitwę pod Batohem. Poddał około 5000 doborowych żołnierzy Tatarom w zamian za obietnicę, że jeńcy zostaną wymienieni na okup. Hetman kozacki Bohdan Chmielnicki wypłacił Tatarom okup w wysokości 100 000 złotych talarów, a następnie rozkazał egzekucję tych 5000 jeńców.

 

Zabijanie jeńców oraz masakry Katolików i Żydów uniemożliwiły później wycofanie się Chmielnickiego ze unii Ukrainy z Rosją, kiedy car moskiewski odmówił uznania takich samych przywilejów kozackich i praw wyborczych jakimi cieszyli się przez wieki w Rzeczypospolitej. W związku z tym, Rada Kozacka uchwaliła w Perejasławiu przyłączenie Ukrainy do Rosji (1654). Polsko-rosyjska wojna w latach 1654-1656 dobiegła końca wraz z najazdem szwedzkim na Polskę. Z Rosją podpisano dwuletni rozejm, bez dokonywania zmian terytorialnych. Sejm zezwolił na dewaluację monety, ponieważ Warszawa próbowała naprawić szkody wyrządzone przez polityczne machinacje ukraińskich magnatów.

 

Uznanie Ukrainy kijowskiej za równego partnera Polski i Litwy Sejm wyraził w 1659 r. w ramach ratyfikacji układu w Hadziaczu podpisanego z Kozakami. Była to spóźniona próba powołania Rzeczypospolitej trzech narodów – Polaków, Ukraińców i Litwinów (w tym Białorusinów).

 

Konstytucyjny Kryzys Liberum Veto

 

Kryzys konstytucyjny wybuchł, kiedy w 1652 r. posiedzenie Sejmu zostało zerwane za sprawą precedensowej i bezprawnej decyzji o uznaniu pojedynczego głosu sprzeciwu, czyli Liberum veto. Pierwszy sprzeciw zgłoszony przez Jana Sicińskiego został formalnie zapisany tuż przed tym, jak Siciński umknął z miasta. Jego przedwczesny wyjazd powinien spowodować natychmiastowe odrzucenie jego wniosku. Jednak marszałek Andrzej Maksymilian Fredro bezprawnie wniosek ten uznał, naruszając tym samym polskie zasady parlamentaryzmu, które wymagały obecności autora jakiegokolwiek wniosku podczas następującej debaty. To niezwykłe zdarzenie, polegające na nelegalnym zerwaniu posiedzenia sejmowego, było zainicjowane przez Fredrę którego fascynowała filozofia anarchji.

 

Fatalna decyzja Fredry była popierana przez agentów Moskwy i Berlina, którym udało się nie dopuścić za pomocą postępowania prawnego do obaleni „liberum veto.” Siciński działał na rozkaz Janusza Radziwiłła, jednego z najbogatszych magnatów litewskich i przywódcy dysydentów, którzy w późniejszym okresie (w roku 1655) popełnili zdradę stanu i podpisali przymierze z królem Szwecji.

 

Polska parlamentarna zasada dobrowolnego porozumienia została zamieniona na sztywny i formalny wymóg jednomyślności. Przez następne sto lat paraliżował on Sejm (aż do roku 1764). Liberum veto, wraz z błędnie pojęta „złotą wolnością” i dopuszczenie obcych kandydatów do elekcji królewskiej, jak i bezpośrednie układy rządów państw ościennych z właścicielami latifundiów  stały się głównymi narzędziami subwersji w stosunku do władzy polskiej ze strony sąsiadujących reżymów absolutystycznych.

 

Erozja Rzeczypospolitej rozpoczęła się od lawiny najazdów na przestrzeni XVII wieku, które zrujnowały gospodarkę i przesunęły ośrodek władzy politycznej z rzeszy drobnej i średniej szlachty ku właścicielom szybko rozwijających się latyfundiów. Sparaliżowało to postęp reform niezbędnych do obrony ustaw konstytucyjnych (tych z 1505 r. i późniejszych). Zamiast poszerzania procesu demokratycznego, uruchomione zostały przeciwstawne mechanizmy.

 

Warunki chłopów pańszczyźnianych pogorszyły się. Liczne bunty wybuchały z różnych przyczyn, począwszy od kwestii praw obywatelskich ukraińskich Kozaków, a skończywszy na opozycji wobec reform konstytucyjnych. Magnaci, których machiny polityczne promowały ich własne zapędy oligarchiczne wobec Rzeczypospolitej, często stawali się narzędziem obcej dywersji. Wykorzystywała ich rosyjska autokracja.

 

Utrata Prus

 

Militarne i polityczne sukcesy Szwedów zakończyły się wraz z oblężeniami Częstochowy i Gdańska. Losy wojenne odwróciły się dzięki komendzie hetmana Stefana Czarneckiego. Jednak w 1656 r. Sejm otrzymał zawiadomienie, że Fryderyk Wilhelm Hohenzollern z Berlina zawarł ze Szwecją układ na mocy którego stał się on wasalem Szwecji z polskiego lenna Prus.

 

W następnym roku Sejm uchwalił prawo poboru podatku od wyrobów, sprzedarzy oraz konsumpcji i udzielił pozwolenia na bicie monet miedzianych. Sejm ratyfikował również traktaty zawarte w Welawie i w Bydgoszczy, za sprawą których Polska zrzekła się lenna pruskiego w zamian za zerwanie przez Hohenzollernów przymierza ze Szwecją. Był to duży sukces Berlina na drodze do stworzewnia „Królestwa Pruskiego.”

 

Stała reprezentacja mieszczan lwowskich została przyjęta do Sejmu w roku 1658. Na skutek nacisków ze strony Kościoła katolickiego, Sejm w tym samym czasie skazał na banicję ariańską (antytrynitarystyczną) sektę Braci Polskich. Oficjalną przyczyną tej banicji byłą odmowa ze strony tej sekty noszenia broni w obronie Polski. W rzeczywistości był to akt nietolerancji, który zrywał z polską tradycją tolerancji. Był wynikiem politycznego zwycięstwa kontrreformacji i utraty władzy przez średnią szlachtę na rzecz wielkich magnatów.

 

W rezultacie licznych wojen w których brała udział Polska, ludność Warszawy spadła nagle z 18 000 do 6 000. Polskie wojska wkroczyły do Danii, aby wesprzeć tam swych duńskich sprzymierzeńców w wojnie przeciwko Szwecji. Ostateczne warunki traktatu pokojowego ze Szwecją, zawartego w 1660r., obejmowały rezygnację przez króla Jana Kazimierza Wazę praw do korony szwedzkiej, jak też utratę przez Polskę większej części Inflantów, za wyjątkiem obszarów południowych. Tak dobiegły końca fatalne skutki wyboru Szweda na  króla Polski.

 

Jednak wojna Polski z Rosją moskiewską toczyła się nadal. Dzięki polskim zwycięstwom pod Połonką i Cudnowem, Moskwianie byli zmuszeni ewakuować się w 1661 r. z Wilna i Lwowa. Niezależność Polski została utrzymana dzięki ofiarnemu poświęceniu żołnierzy i ludności polskiej.

 

Rokosze i Zdobycze Moskwy

 

W 1662 r. Sejm zakazał przeprowadzania elekcji królewskie vivente rege (za życia króla). Żołnierze, którzy nie otrzymywali żołdu od lat, podnieśli bunt i założyli konfederację – „Związek Święcony” lub „Związek Pobożny” – próbując odzyskać żołd. W latach 1665-1666 Sejm stanął w obliczu rokoszu Jerzego Sebastiana Lubomirskiego, hetmana polnego koronnego (1616-1667), który twierdził, że stoi na straży umowy społecznej i konstytucji Rzeczypospolitej.

 

Rokosz przeistoczył się w zdradę państwa i osłabił Rzeczpospolitą, uniemożliwiając przeprowadzenie niezbędnych politycznych i społecznych reform. Uniemożliwił również armii odzyskanie wschodniej Ukrainy, którą utracono na rzecz Rosji po powstaniu kozackim 1648 r., jak też stanowił przeszkodę dla skutecznej obrony przeciwko Moskalom.

 

Bratobójczą bitwę z lojalnymi królowi oddziałami pod dowództwem hetmana Jana Sobieskiego pod Mątwami wygrał w 1666 r. zbuntowany hetman Lubomirski. Zginęło wtedy około 2000 doborowych jeźdźców polskich, osłabiając armię Rzeczypospolitej, tak bardzo niezbędną na granicy z Rosją. Osłabiło to również władzę królewską w sytuacji, gdy wzmagała się obca interferencja i dywersja mająca na celu anarchizację życia w Polsce, zwłaszcza po tym jak Moskwie udało się zająć wschodnią Ukrainę.

 

Rozejm w zawarty w Andruszowie w 1667 r. oznaczał koniec możliwości polskiej ekspansji na wschód i w  rzeczywistości, oznaczał początek wielkiej ekspansji Rosji na zachód.

 

Polska nadal miała możliwość wyjścia z tej opresji. Jednak wyczerpująca wojna z Turcją doprowadziła Polskę w 1668 r. do udzielenia istotnych koncesji terytorialnych na rzecz Rosji, w zamian za wypłatę Polsce 146 000 rubli oraz (wątpliwy) sojusz przeciwko Turcji i Tatarom.

 

Sejm ratyfikował rozejm zawarty z Rosją w Andruszowie i zaakceptował utratę wschodniej Ukrainy na rzecz Rosji, jak również Kijowa na okres dwuletni, dopóki nie zostanie wypłacony okup. Okup nigdy nie został zapłacony, zaś Kijów utracono na zawsze.

 

Przekazane Rosji terytoria dały Moskwie zasadniczą przewagę nad Polską. Ziemie za wschodnim brzegu Dniepru stanowiły najważniejszy element procesu transformacji Moskwy w Rosyjskie imperium. Moskwa mogła w ten sposób wypełnić próżnię, jaką pozostawił w północnej i środkowej Azji rozpad imperium Mongołów.

 

Wojna z Turcją i Straty Terytorialne

 

Wyżej wspomniana wojna z Turcją uzyskała przyzwolenie Sejmu w 1667 r., gdy kozacki hetman Piotr Doroszenko uczynił z południowej Ukrainy lenno tureckie. Pomimo zwycięstwa hetmana Jana Sobieskiego nad siłami muzułmańskimi w bitwie pod Podhajcami, terytorium Rzeczypospolitej szlacheckiej skurczyło się do 774 000 km2, a to ze względu na utratę 286 000 km2 wschodniej Ukrainy na rzecz Rosji oraz 20 000 km2 wschodnich Prus na rzecz Brandenburgii. Ludność Rzeczypospolitej tym samym spadła do poziomu sześciu milionów.

 

Sejm ratyfikował abdykację króla Jana Kazimierza Wazy w 1668 r., poczem nastąpiły słabe sześcioletnie rządy króla Michała Korybut Wiśniowieckiego. Za jego panowania w 1672 r. podpisano traktat pokojowy w Buczaczu, na mocy którego Doroszenko przejął południową Ukrainę jako lenno tureckie, obejmujące również Podole wraz Kamieńcem Podolskim i roczną daninę w wysokości 22 000 dukatów. Traktat został uznany w Rzeczypospolitej za hańbę i spowodował, że Sejm natychmiast zwiększył wydatki na wojsko.

 

 

 

Zwycięstwo Króla Jana III nad Turkami

 

Jan III Sobieski został wybrany królem w 1674 r., w rok po jego zwycięstwie nad Turkami pod Chocimiem. Cieszył się wsparciem Francji. W 1675 r. pomiędzy Polską a Francją zawarto tajny układ sojuszniczy w Jaworowie, skierowany przeciwko Brandenburgii i Austrii. Jego celem było przywrócenie zwierzchnictwa Polski nad Prusami i odzyskanie Śląska. Układ został jednak zerwany w 1681 r., gdy Sejm zdominowali magnaci popierających Austrię.

 

W tym samym czasie papieża przeraziła możliwość upadku Austrii i wynikające z tego zagrożenie ze strony Turcji przeciwko Italii. Z tych przyczyn Kościół przeciwny był układowi z Francją w Jaworowie.

 

Polskie zwycięstwo nad siłami tureckimi pod Lwowem w 1676 roku zakończyło się Traktatem w Żurawnie. Turcja zwróciła dwie trzecie Ukrainy, jedna trzecia zaś pozostała lennem tureckim pod rządami Doroszenki. Sprawa Podola pozostała otwarta do dalszych negocjacji.

 

Sejm zatwierdził traktat oraz dokonał zmian w skarbie koronnym, żeby móc przeznaczyć więcej pieniędzy na obronę. W 1677 r. Sejm określił stawki podatku, jaki Kościół miał wpłacać do skarbu. Tego samego roku, w Gdańsku, Jan III Sobieski zawarł tajny układ ze Szwecją. Układ wspierał układ w Jaworowie i był skierowany przeciwko Hohenzollernom w Berlinie. Środki dyplomatyczne wykorzystano rok później, podczas próby odzyskania Kijowa dla Polski.

 

W latach 1681-1683 Sejm zatwierdził traktat z Austrią przeciwko Turcji, mający na celu powstrzymanie postępu wojsk tureckich wzdłuż południowych granic Polski w kierunku Austrii oraz zmniejszenie zagrożenia dla Watykanu. Nastąpiły przygotowania do walki na śmierć i życie z Turkami, będącymi wówczas u szczytu swej terytorialnej ekspansji w Europie. Król Jan III Sobieski został naczelnym wodzem połączonych wojsk chrześcijańskich. W tym charakterze wygrał decydujące bitwy pod Wiedniem (12 września 1683) oraz pod Parkanami (7-9 października 1683). Zwycięstwa króla Jana III skutecznie zakończyły turecka ekspansję w Europie.

 

„Święte przymierze” przeciwko Turcji zawarte przez Polskę, Austrię, Wenecję i państwo papieskie zostało powołane w 1684 r., choć jedynie Polska i Austria nadal prowadziły działania wojenne. Polska i Turcja wzajemnie siebie wyniszczyły i stały się „chorymi państwami” Europy, podczas gdy Moskwa rosła w siłę.

 

Polska była bastionem zachodniego chrześcijaństwa w walce ze swoimi dwoma przeciwnikami: muzułmańskim imperium Turków oraz prawosławną Rosją, w szczególności po wzmocnieniu absolutnej monarchii przez cara Piotra I. Polska powstrzymała ekspansję Turków w Europie, ale nie była w stanie przeciwstawić się dywersji ze strony Rosji, która najbardziej skorzystała na polskim zwycięstwie nad imperium tureckim.

 

W 1687 r. Sejm odmówił zatwierdzenia traktatu pokojowego podpisanego z Moskwą przez Krzysztofa Grzymułtowskiego, na mocy którego Polska zrzekała się wschodniej Ukrainy, Kijowa i Smoleńska. Był to punkt zwrotny. Rosja po raz pierwszy uzyskała przewagę nad Polską. Sejm musiał uznać poparcie Rosja dla zachowania prawosławia na Ukrainie, jak też pogodzić się z działaniami ze strony Rosji wymierzonymi przeciwko Unitom. Car uzyskał tym samym strategiczną pozycję do prowadzenia działań dywersyjnych przeciwko Rzeczypospolitej na kresach wschodnich.

 

Polska Nauka w Okresie Baroku

 

Po „złotym wieku” polskiego Odrodzenia nadszedł „srebrny wiek” Baroku, który odznaczył się spadkiem ludności, spadkiem produkcji rolnej spowodowanym przekształcaniem się ziemi rolnej w ugory, spadkiem pogłowia bydła, oraz spadkiem wydajności plonów z ziemi uprawnej. Wielkie majątki rosły kosztem średniej szlachty. Przychody skarbu spadały, a kryzys monetarny rozwijał się. Dewaluacja rosła w siłę, a miasta chyliły ku ekonomicznemu upadkowi. Wiele miast utraciło nawet połowę swojej ludności. Handel miejski i rzemiosło chyliły się ku upadkowi. Polski handel zagraniczny również ponosił straty, gdyż ośrodek handlu międzynarodowego przesunął się nad Atlantyk i do kolonii.

 

Wielu polskich naukowców w związku z tym wyjechało, żeby uczyć zagranicą, głównie w Niemczech. Ów drenaż mózgów był dowodem na europejskość polskiej nauki, a zarazem oznaczał okres osłabienia polskiego życia kulturalnego. Dlatego właśnie lekarz Marcin Chmielecki i teolog Amandus Polonus wykładali w Bazylei; hebraista Bartłomiej Eckermann - w Heidelbergu; teologowie kalwińscy Jan Makowski i Bartłomiej Arnold we Franeker; Wawrzyniec Bodoch, profesor retoryki a następnie rektor - w Rostocku; kartezjanin Jan Kołaczek Placentinus, profesor matematyki i rektor - we Frankfurcie nad Odrą. Celestyn Myslenta, profesor hebrajskiego i teolog, był rektorem uniwersytetu w Królewcu, gdzie Jan Stanisław Kaliński i Szymon Żywicki wykładali prawo.

 

W Polsce, Adam Burski (Bursius) odznaczył się w studiach hellenistycznych i bizantyjskich, w Akademii Zamoyskiej, gdzie napisał Dialectica Ciceronis wspólnie z wielkim hetmanem i kanclerzem Janem Zamoyskim.

 

Wielki słownik naukowy polsko-łacińsko-grecki Grzegorza Knapskiego, zatytułowany Thesaurus Polono-Latino-Greacus został wydany w 1521 r. Było to ważne dzieło polskiej i słowiańskiej leksykografii. W Warszawie, pierwszą drukarnię otworzono w 1624 r. Polskie słowniki, gramatyki oraz inne książki były drukowane w Królewcu, w stolicy polskiego lenna Prus.

 

Należy również wspomnieć o ważnych osiągnięciach polskich matematyków, takich jak Jan Brożek. Był on zwolennikiem teorii kopernikańskiej i opublikował podręcznik zatytułowany Arithmetica Integrorum (1620), jak również Apologia pro Aristotele... (1652). Brożek był pierwszym historykiem nauki w Polsce. Wykładał matematykę, astronomię i geodezję na uniwersytecie w Krakowie, gdzie w 1652 r. był rektorem. Pisał również traktaty o teorii muzyki, o kartografii i o medycynie. W 1625 r. napisał satyrę na Jezuitów.

 

Armandy Kochański, matematyk i fizyk, współpracownik Lebnitza, rozpowszechnił w Polsce analizę matematyczną. Był autorem Analekta Mathematica sive Theoreses Mechanice nova, opublikowanej w 1651 r.. Inny matematyk, Stanisław Solski, opublikował w 1690 r. pierwszy polski podręcznik architektury, zatytułowany Architekt Polski.

 

Postępy w astronomii były dziełem Jana Heweliusza, który dokonał odkrycia szeregu konstelacji i nazwał dwie z nich imionami polskich królów: Stellae Vladilaviane oraz Scutum Sobiescii. Dwór królewski w Warszawie wspierał prace lingwistyczne prowadzone przez Franciszka Mesgnien-Menińskiego, który opracował słownik języków orientalnych i oblikował gramatykę polską pod tytułem Gramatica seu instituto Polonica lingua (1649).

 

Polscy Unitarianie, zaprzyjaźnieni z Braćmi Czeskimi, założyli swoje gimnazjum w Lesznie, niedaleko Poznania. Po przybyciu do Polski z Czech w 1621 r., Jan Amos Komeński (Comenius, 1692-1670), słynny czeski pedagog, uczył tam, a w 1631 r. opublikował tamże dzieło Janua Linguarum Reserata, będące innowacją w nauczaniu języków. Od 1636 r. został rektorem gimnazjum a w 1648 r. biskupem Unitas Fratrum. Polskę opuścił w 1656 r. po napisaniu Orbis Sensualizm Pictus. Jako pierwszy napisał ilustrowany podręcznik do nauki dzieci.

 

Bracia Polscy, czyli antytrynitarze lub arianie, założyli w pobliżu Sandomierza swoją Akademię Rakowską. W latach trzydziestych XVII wieku stała się ona ośrodkiem życia umysłowego z rozległymi kontaktami z Zachodem, aż do momentu wygnania polskich Unitarian w 1656 r.

 

Polska filozofia racjonalistyczna (której początek przypada na rok 1652) była opublikowana w Amsterdamie przez słynną Bibliotheca Fratrum Polonorum (1661). Filozofia ta pomogła założyć podwaliny dla wizji świata takich filozofów jak Baruch Spinoza (1632-1677) oraz John Locke (1632-1704), którego filozofia później miała podstawowy wpływ na twórców konstytucji Stanów Zjednoczonych.

 

Literatura Okresu Baroku

 

Literatura polskiego Baroku obejmowała trzy okresy. Między rokiem 1580 a 1620, wpływ Odrodzenia nadal zachęcał do tworzenia nowych form literackich. Okres dojrzały, w którym polskie teksty barokowe znajdowały się pod wpływem kontrreformacji, trwał od 1620 r. do 1670 r. Schyłek polskiej literatury barokowej przypada na lata 1670 - 1730. Rzadko drukowano wtedy dzieła wartościowe. Zamiast tego, poezja i proza przepełnione były motywami religijnymi, okraszonymi wzniosłym i pompatycznym stylem. Schyłek ten był wynikiem „nocy saskiej” narzuconej Polsce przez Piotra I.

 

Polska literatura barokowa obejmowała bogactwo gatunków, jak na przykład epikę historyczną, pamiętniki, eseje dziennikarskie, pisma religijne, poezje liryczną, poezję „doczesnych rozkoszy”, elegie, pisma historyczne oraz obszerne dzieła plebejskie o charkterze ludowo-łobuzerskim.

 

Poezję metafizyczną tworzył Mikołaj Sęp Szarzyński (ok. 1550-1581). Pod tytułem Wiersze Polskie, utwory jego zostały opublikowane w 1601 r., a ich cechą charakterystyczną był „chrześcijański pesymizm” wynikający z traktowania w tych utworach problemów życia i śmierci, zła i grzechu. Zachęcały również do poszukiwania wiecznego szczęścia w niebie.

 

Hieronim Morsztyn (1580-1623) był autorem zbioru wierszy na temat życia wiejskiego, zatytułowanego Światowa Rozkosz. Był też pierwszym, który pisał po polsku baśnie fantastyczne. Jego poemat Historya ucieszna o zacnej królewnie Banialuce wschodniej krainy wprowadził do języka polskiego zwrot „pleść banialuki”, oznaczający mówienie nonsensów.

 

Pieśni miłosne o pięknych Ukrainkach pisał Szymon Zimorowic (1608-1629). Wydane w 1654 r. pod tytułem Roxolanki, wiersze te, napisane z nadzwyczajnym mistrzostwem, były ściśle związane z autentycznymi pieśniami ludowymi i stanowiły jedno z największych osiągnięć polskiej wczesnobarokowej liryki romantycznej.

 

Andrzej Zbylitowski (ok. 1565-1608) napisał poemat o idyllicznym życiu polskiego ziemianina (Żywot szlachcica we wsi). Jego kuzyn Piotr krytykował zbytki i zniewieściałość szlachty wiejskiej, jak również nowe obyczaje. Pisał też wiersze satyryczne: Przygana wymyślnym strojom białogłowskim (1600), Rozmowa szlachcica polskiego z cudzoziemcem (1600) i Schadzka Ziemiańska (1608).

 

Poezja mieszczańska traktowała o handlu na Wiśle, kopalniach soli w Wieliczce i o kuźniach. Sebastian F. Klonowic napisał utwór Flis (1595), będący zapisem języka i obyczajów flisaków. Walenty Roździeński jest autorem wierszowanego poematu Officina ferraria, abo huta y warstatz kuźniami szlachetnego dzieła żelaznego (1612). Poemat opisywał historię hutnictwa oraz legendy i opowieści hutników.

 

Między rokiem 1590 a 1655, anonimowa literatura plebejska miała wydźwięk satyryczny. Będąc przede wszystkim dziełem nauczycieli szkół parafialnych, krytycznie podchodziła do ówczesnych zagadnień społecznych i w nieprzyzwoitym języku propagowała nielojalność. Zwykle kiepsko drukowana – adresowana do szerokich mas – szybko znalazła się na indeksie ksiąg zakazanych.

 

Piotr Skarga Pawęski (1536-1612), nadzwyczajny kaznodzieja, teolog i biograf, wydał Żywoty Świętych (1579) oraz traktat polityczny zatytułowany Kazania Sejmowe (1597), w którym karcił główne grzechy polskiego życia politycznego i społecznego. Był również zwolennikiem kontrreformacji rozpoczętej przez Sobór Trydencki w 1577 roku.

 

Polskie tłumaczenie i adaptacja Jerozolimy wyzwolonej (Gerusaleme Liberata, 1618) Torquato Tasso przez Piotra Kochanowskiego po raz pierwszy zapoznało polskich czytelników z literatura włoską.

 

Pod koniec XVI wieku stały się modne w Polsce dzienniki, pamiętniki i przewodniki, w tym impresje z podróży zagranicznych. Peregrynacja do Ziemi Świętej Mikołaja Radziwiłła była napisanym w latach 1582-1584 opisem przygód, natury, architektury oraz grup etnicznych i społecznych. Marcin Borzykowski był autorem poematu Morska nawigacja do Lubeka (1662). Liczne pamiętniki odzwierciedlały burzliwe wydarzenia polityczne i społeczne, które miały miejsce w połowie XVII wieku.

 

Wacław Potocki (1621-1696) był autorem poematu epickiego Transakcja wojny chocimskiej, opartego na dziennikach Jakuba Sobieskiego, ojca króla Jana III Sobieskiego. Poemat jest napisany piękną polszczyzną, z plastycznymi i realistycznymi opisami scen batalistycznych. Ta poetycka kronika jest przepełniona patriotyzmem i duchem rycerskości, gloryfikuje minione cnoty. Potocki pisał również religijną poezję moralizującą, powieści, krótkie opowiadania oraz wierszowany Poczet herbów(1696).

 

Wespazjan Kochowski (1633-1700) napisał wierszowaną historię Polski w stylu mesjanistycznym pod tytułem Psalmodia Polska. Kochowski uczestniczył w bitwie pod Wiedniem w 1683 r. jako królewski historiograf. Był autorem Dzieła boskiego, albo pieśni Wiednia wybawionego (1684). Kochowski wierzył, że Polska była narodem wybranym, zdolnym do czynów wiekopomnych. Napisał również trzytomowe Annalium Poloniae, wartościowe dzieło w języku łacińskim, obejmujące historię Polski w latach 1683-1684.

 

Stanisław Herakliusz Lubomirski (1642-1702) był stylistą doskonałym. Pisał z równą swobodą po polsku, jak i po łacinie. Wśród jego prac znajduje się prototyp powieści w formie dialogu: Rozmowy Artaksesa i Ewandra (1683). W swej pracy łacińskiej, De vanitate consiliorum (1700), skrytykował system polityczny siedemnastowiecznej Polski. Syn buntownika, znany był jako intrygant i zabijaka; pomimo tego pisał wiersze miłosne, utwory moralizatorskie i parafrazy biblijne. Po tym, jak jego ojciec odegrał destrukcyjną rolę w polskiej polityce, zaczął pisać o polityce po łacinie, w duchu humanizmu i chrześcijaństwa. Jego dzieło zatytułowane De unitate consiliorum było ostrą krytyką polskich stosunków politycznych w XVII wieku. Nie przedstawił jednak żadnego programu reform i z pesymizmem spoglądał w przyszłość ojczyzny, podczas gdy jego własna rodzina pomagała pchnąć Polskę ku rządom oligarchii magnackiej.

 

Wśród obszernej literatury pamiętnikarskiej XVII wieku za arcydzieło należy uznać pamiętniki Jana Chryzostoma Paska (1636-1701). Spisane w latach 1691-1695 w stylu powieści historycznej, obejmowały takie wydarzenia z lat 1656 do 1688, jak bitwy ze Szwedami w Polsce i w Danii, oraz wojny z Moskwą. Pasek znakomicie opisał mentalność i styl życia rzesz szlachty polskiej w drugiej połowie XVII wieku, zajmującej się rolnictwem, debatami, pojedynkami, procesującej się z pasją i dokonującej zajazdów na majątki sąsiadów.

 

Powolny schyłek literatury polskiej rozpoczął się z końcem XVII wieku. Był wynikiem politycznego, społecznego i gospodarczego upadku znanego pod nazwą „nocy saskiej”. Dlatego, na przełomie wieków, wydawano już głównie traktaty o łasce bożej i dobrej woli, oraz niezliczoną ilość modlitewników. Barokowe piśmiennictwo pełne było zapożyczeń łacińskich i odniesień do mitologii greckiej. Książki heretyckie były palone w miarę postępów kontrreformacji.

 

Wysoki poziom kształcenia na wyższych uczelniach spadał wraz z wypieraniem nauk przez teologię po „potopie” najazdów. Młodzi ludzie woleli studiować zagranicą. Kształcenie stało się domeną średnich klas mieszczańskich. Zwycięstwo kontrreformacji spowodowało zerwanie więzi z uczonymi protestanckimi oraz powszechny zakaz czytania książek znajdujących się na indeksie.

 

W Polsce rozwijały się przeciwstawne tendencje – na przykład racjonalizm przeciwko irracjonalizmowi sarmackiemu. W czasach „nocy saskiej”, mit sarmacki” wykluczył klasy niższe z legendy sarmackiej. Służył do uzasadnienia niesprawiedliwości społecznej.

 

Architektura Barokowa w Polsce

 

Wczesny polski Barok odznaczał się wpływem włoskich architektów działających w Polsce, w pierwszej połowie XVII wieku. Kościół św. Piotra i św. Pawła, ufundowany przez króla Zygmunta III Wazę w Krakowie, wybudowano w latach 1597-1605 w stylu manierystycznym. W tym samym stylu powstał na krakowskich Bielanach kościół Najświętszej Marii Panny. Architektura sakralna pierwszej połowy XVII wieku często była w Polsce połączeniem późnego gotyku, Renesansu, manieryzmu i wczesnego Baroku. Kościół manierystyczny w Sierakowie posłużył za mauzoleum rodzinie Opalińskich. Kościół w Klimontowie, wzniesiony przez Lorrenzo Senes’a, ze sztukaterią Faconiego, jest przykładem polskiego manieryzmu.

 

Czternastowieczna bazylika na Jasnej Górze w Częstochowie uległa transformacji poprzez dodanie wysokiej wieży w 1690 r. Zbudowany w rzymskim Baroku za panowania króla Jana III Sobieskiego kościół Św. Krzyża w jest najbardziej monumentalnym w Warszawie. Kościół uniwersytecki Św. Anny w Krakowie, wzniesiony w latach 1680-1705, jest najlepszym przykładem dojrzałego Baroku w Polsce. Rafał Leszczyński, wojewoda poznański, zatrudnił Pompeo Ferrari’ego z Rzymu do budowy barokowej bazyliki pod wezwaniem N.M. Panny w Gostyniu oraz pałacu w Rydzynie, wraz z jego parkiem i ogrodami. Typowy barokowy plan miejski przewidywał, że kościół zamyka perspektywę ulicy.

 

Najpiękniejsze przykłady późnego Baroku polskiego to kościoły zbudowane w XVII i XVIII wieku w Wilnie i we Lwowie, obecnie znajdujące się, kolejno, na Litwie i na Ukrainie. Architekci włoscy zostali najęci przez Polaków do budowy kościoła jezuitów Św. Kazimierza, kościoła pod wezwaniem Św. Pawła i Piotra na Antokolu w Wilnie, kościoła Św. Katarzyny, kościoła Ojców Misjonarzy, oraz XV-wiecznego kościoła Św. Jana Chrzciciela. Po zniszczeniach wojennych, większość z tych kościołów odrestaurowano w stylu rokoko.

 

Natomiast zamki królewskie w Krakowie, Warszawie i Ujazdowie zostały wzniesione w świeckim stylu manierystycznym. Przykładem palazzo in fortezza jest zamek w Wiśniczu, odbudowany w 1615 r. przez Lubomirskiego, dzieło Macieja Trapola. Eleganckie kształty połączono z przesadnymi stiukami rokokowymi i arkadowym podwórcem. Pałacu broniły nowoczesne fortyfikacje.

 

Zamek w Nieświeżu, wzniesiony w latach 1583-1720, posiadał dwanaście wielkich holi, siedem złoconych hełmów i perystyl z pozłacanymi kolumnami. Zamek obronny w Nieświeżu, jak też zamki Krzyżtopór, Ujazd, w Łańcucie i Podhorcach są przykładami sarmackiej megalomanii, kiedy wydawano fortuny na zbytki i na pokaz.

 

Jan III Sobieski rozbudował pałac królewski w Wilanowie w stylu włoskiej willi. Zwycięstwo króla pod Wiedniem upamiętniła królowa. Maria Kazimiera, fundując kościół Sakramentek pod wezwaniem Św. Kazimierza. Zbudował go Tylman z Gameren w stylu Baroku palatynackiego. Tylman zaprojektował również w 1695 r. budynek handlowy z pięćdziesięcioma czterema sklepami pod arkadami na parterze i karczmami na piętrze, Zaprojektował też i wzniósł w latach 1690-1695 pałac w Nieborowie, w nowym stylu francuskim zwanym entre cour et jardin.

 

Pompeo Ferrari z Rzymu zbudował późnobarokowy pałac Leszczyńskich w Rydzynie, z zespołem parkowo-ogrodowym, podobny do tego w Białymstoku, ufundowanego przez hetmana Jana Klemensa Branickiego (na podobieństwo zamku królewskiego we francuskim Wersalu).

 

W Zamku Warszawskim dodano wielki hol z widokiem na Wisłę. Był on w późniejszych czasach wykorzystywany przez Sejm, sam zamek zaś za panowania króla Stanisława Augusta Poniatowskiego był zwany Pałacem Rzeczypospolitej.

W Radzyniu Podlaskim, Jakub Fontana wzniósł siedzibę, której wnętrza jak i elewacje były zdobione w stylu barokowym.

 

Rzeźba Barokowa

 

Dojrzałe barokowe rzeźby mają otwartą formę, są malownicze, o silnej ekspresji podkreślonej tłem bogatym w stiuki, złocenia, jak też iluzjonistyczne malowidła ścienne. Giovanni Battista Flaconi tworzył w Polsce w latach 1625-1660. Zdobił między innymi krakowskie kościoły Św. Piotra i Pawła oraz Kamedułów, jak również, między innymi, zamek w Baranowie.

 

Na Placu Zamkowym, w Warszawie, wzniesiono kolumnowy posąg króla Zygmunta III Wazy. Cokół wykonano z czerwonego marmuru, figurę z pozłacanego brązu. Podobnie były wykonane posągi królów Jagiellońskich w katedrze w Wilnie. Grobowce miały kształt odlewu popiersia na tle bogato zdobionej ściany. Styl ten wykorzystano w katedrze krakowskiej, w grobowcach biskupów Marcina Szyszkowskiego (1631) i Piotra Gembickiego (1654).

 

Barokowe posągi dłuta Baltazara Fontany w kościele Św. Anny w Krakowie przyjmują podniecone pozy teatralne, silnie ekspresyjne, o mocno kręconych włosach i upiętych szatach. Bardzie spokojny styl był zastosowany do dekoracji zamku królewskiego w Wilanowie, będącym dziełem flamandzkiego rzeźbiarza Andreasa Schluetera. Warszawskie rzeźby Jana Jerzego Plerscha mają wyraziste i dramatyczne pozy, można je spotkać w Ogrodzie Saskim, w kościele Wizytek i w Katedrze Warszawskiej.

 

Rokoko, styl ostatniej fazy Baroku, był używany w dekoracji pałaców, placów publicznych i kościołów. Rokokowi „Rycerze Chrześcijańscy” zdobią prawosławny kościół Św. Jerzego we Lwowie. Kwitła bogato zdobiona rokokowa i barokowa architektura pałacowa i kościelna, często w oprawie wyszukanego ogrodnictwa krajobrazowego. Rosła liczba polskich architektów. Kamienne budynki zastępowały architekturę drewnianą. Do dekoracji wnętrz używano wysokiej klasy rzeźb drewnianych. Magnaci starali się imitować w swych pałacach styl Wersalu. Splendor obrządków religijnych wymagał bogatej oprawy i odpowiedniego akompaniamentu muzycznego.

 

Malarstwo Barokowe

 

Galerię zamku królewskiego na Wawelu, w Krakowie, wypełniły dzieła Tomaso Dolabelli, namalowane w stylu będącym połączeniem manieryzmu i Baroku. W dramatycznych pozach, przesadnych atrybutach i słowiańskich rysach twarzy ujął cechy kultury sarmackiej. Jego portret młodego Stanisława Tęczyńskiego z 1634r. jest typowym dla jego twórczości. Jednak niektóre z jego malowideł kościelnych nawiązywały do form średniowiecznych, z postaciami jakby wyjętymi z biblii. Na północy Polski przeważał holenderski manieryzm.

 

Niemal osiemnastometrowej długości dzieło zatytułowane Wjazd Zygmunta III do Krakowa w 1605 roku wyszło spod pędzla Abrahama van Westerveldt’a, który również namalował Wjazd Jerzego Ossolińskiego do Rzymu w roku 1633, jak też Wjazd Janusza Radziwiłła do Kijowa –będące wszystkie ważnymi świadectwami epoki.

 

Paul Peter Rubens wywarł wpływ na takich malarzy polskich, jak Franciszek Lekszycki, który w swoim Ukrzyżowaniu w kościele Bernardynów w Krakowie malował polskie postacie plebejskie. Portrety polskich królów, Jana Kazimierza oraz Michała Korybuta Wiśniowieckiego (1669), namalował w stylu holenderskim Daniel Schulz. Jego największym dziełem jest portret biskupa Andrzeja Trzebnickiego (1664).

 

Sarmackie, barokowe portrety króla Jana III Sobieskiego były malowane przez Jana Tritiusa, lub Tretko, w 1692 r., oraz przez Jerzego Siemiginowskiego, który namalował heroicznego króla podczas bitwy pod Wiedniem.

 

Malarze włoscy byli najmowani w Polsce do dekoracji szeregu kościołów, jak na przykład kościoła Św. Piotra i Pawła w Wilnie, kościoła Sakramentek w Warszawie, oraz kaplicy Kazimierzowskiej w katedrze wileńskiej. Wszystkie te budowle zdobiły malunki iluzjonistyczne, pełne ekspresji, jak też dydaktyczne. Stylem tym posłużono się również w klasztorze w Lubiążu, oraz wielu innych kościołach w Wielkopolsce i na Śląsku.

 

Portret króla Augusta III w polskim stroju narodowym nawiązywał do sarmackich portretów polskiej szlachty. Malowanie podobizn w niewyszukanym stylu sarmackim służyło do pokazywania bogactwa i pozycji społecznej. Modne było umieszcznie  portretów zmarłych na trumnach i wiele takich portretów przetrwało do dziś, zwłaszcza na zamku w Olesku, gdzie urodził się Król Jan III Sobieski.

 

Szymon Czechowicz (1689-1775), absolwent Akademia di San Luca w Rzymie, malował motywy religijne w idealistycznej i wyrazistej manierze barokowej; Tadeusz Kuntze Konicz (Taddeo Polacco, 1733-1793) studiował w Rzymie na Akademii Francuskiej. Malował w stylach późnobarokowym i wczesnoklasycystycznym. Pracował w kościołach w Polsce i we Włoszech. Namalował znakomity portret biskupa Załuskiego, swojego mecenasa. Wprowadził polskie postacie sarmackie do scen rodzajowych w Villa Borghese, we Włoszech.

 

Polski Teatr w XVII i XVIII wieku

 

Siedemnastowieczni Polacy podróżujący do uniwersytetów we Włoszech i Francji dostrzegli zmiany, jakie dokonały się w teatrze pod wpływem Odrodzenia. Zaobserwowali we Włoszech przemianę klasycznej tragedii w operę i komedii w commedia dell’arte. Scena włoska wpierw zmieniła się na skutek zastosowania obrotowych skrzydeł umożliwiających szybką zmianę scenerii, a następnie nowoczesnych dekoracji.

 

Tymczasem Anglicy odrzucili średniowieczną koncepcję jednoczesności akcji. Zmiany te przyszły do Polski za sprawą zagranicznych kompanii teatralnych. Pierwszą stałą scenę, wyposażoną w najnowsze usprawnienia techniczne, zbudowano na dworze królewskim w Warszawie w 1638 r. Był to pierwszy tak nowocześnie wyposażony teatr poza granicami Włoch. Streszczenia librett zagranicznych sztuk teatralnych drukowano w języku polskim dla miejscowej pobliczności.

 

Komedie minstreli były pisane i wykonywane przez ubogich nauczycieli szkół parafialnych. Piotr Baryka napisał komedię Zchłopakról, popularną na szlacheckich dworach prowincjonalnych. Najpopularniejsze były jednak teatry szkolne. Jezuici prowadzili w Polsce około sześćdziesięciu teatrów szkolnych, które wystawiły około 4000 przedstawień. Ostatecznie teatry szkolne ustąpiły miejsca polskiemu teatrowi narodowemu, dla którego tworzyło wielu utalentowanych autorów.

 

W 1748 r. powstał w Warszawie nowy teatr o nazwie Operalnia, wystawiający przedstawienia dwa, bądź trzy razy w tygodniu. Wstęp był wolny, zaś zaproszenia łatwo było uzyskać, bowiem teatr miał 500 miejsc siedzących i bardzo dużo miejsc stojących. Braniccy wznieśli wspaniały teatr w Białymstoku. Radziwiłłowie uczynili to w Nieświeżu, Słucku i Białej. W Ujazdowie i w Krakowie dobudowano obszerne widownie. Powstawały również szkoły teatralne, w Krakowie i na dużych dworach magnackich, gdzie aktorami byli dworzanie. Niektórzy z właścicieli teatrów sami pisali sztuki dla swych własnych scen.

 

Muzyka w Polsce w XVII i XVIII wieku

 

Mikołaj Zieleński wydał swoje kompozycje chóralne z akompaniamentem organowym w Wenecji, w 1611 r.; w utworach tych muzycy zdawali się konkurować ze sobą o uwagę słuchaczy. Dyrygenci chóru i kapeli królewskiej kaplicy w Warszawie, Bartłomiej Pękiel i Jacek Różycki, również komponowali utwory w podobnym stylu, tak samo jak Mikołaj Mielczewski, Damian Stachowicz, Stanisław S. Szarzyński i Grzegorz Gerwazy Gorczyczki, którzy wszyscy byli dyrygentami w kaplicy katedry na Wawelu.

 

W siedemnastowiecznej i osiemnastowiecznej Polsce kwitła muzyka instrumentalna. Polscy kompozytorzy tworzyli głównie muzykę kameralną na kilka instrumentów. Najbardziej znanym spośród polskich kompozytorów był Adam Jastrzębski (ok. 1590-1648), skrzypek, architekt, poeta, lutnik i polityk. Jego kompozycję Canzoni et Concertin (1621) grano w całej Europie. Inni znani polscy kompozytorzy pieśni, sonat i utworów koncertowych to Mikołaj Zieleński, Marcin Mielczewski i Sylwester Szarzyński. 

 

Pierwsze opery, będące przedstawieniami dramatycznymi z akompaniamentem muzycznym, wystawiono w Polsce około 1620 roku z udziałem śpiewaków zagranicznych, przede wszystkim włoskich. Pierwszy budynek opery otwarto w 1724 r. w Warszawie. W teatrach będących własnością magnatów, opery i komedie muzyczne wystawiano w języku polskim, w wolnym tłumaczeniu, które często nawiązywało do tematyki polskiej. Zwykle, wątek oparty był na historii miłosnej osadzonej na wsi.

 

Polska Prasa w XVII i XVIII wieku

 

W dniu 3 stycznia 1661 roku ukazała się w Polsce drukiem pierwsza gazeta. Nosiła tytuł Merkuriusz Polski i wydawana była w Krakowie (jako „Merkuriusz Polski niosący wiadomosci z całego świata dla zwykłych ludzi.”) Był to początek pierwszego okresu polskiego dziennikarstwa, który zakończył się w latach 40-ych XVIII wieku. Okres ten nastąpił po okresie „efemerydów”, rodzaju biuletynów informacyjnych, które pojawiły się w XV wieku.

 

Ówcześni dziennikarze zwani byli novellatores i byli stanu zarówno duchownego, jak i świeckiego. Ich ręcznie pisane biuletyny dostarczano na dwór królewski, do pałaców książęcych i magnackich, biskupom, jak i zamożnym kupcom. Na przykład, w 1525 r. Hieronim Wietor przesyłał swój biuletyn biskupowi Krzyckiemu. Rozpowszechnianie ręcznie pisanych biuletynów nie ustało wraz z rozwojem zwyczajnej prasy. Były powszechnie stosowane w okresie Oświecenia oraz, w postaci drukowanej, są nadal rozpowszechniane w dzisiejszych czasach.

 

W szesnastowiecznej Polsce powielanie, rozpowszechnianie i sprzedaż biuletynów było domeną Pijarów, którzy żądali od subskrybentów nawet 100 dukatów rocznie. Biuletyny te były popularne, gdyż były żywe i pouczające, nie podlegały też cenzurze kościelnej, ani żadnej innej.

 

Merkuriusz Polski był wydawany na dworze królewskim między 3 stycznia a 22 lipca 1661 r. Wydawcą był marszałek nadworny koronny, Łukasz Opaliński, który sprawował pieczę nad kierunkiem polityczną gazety. Gazetę wydawano, gdyż król Jan Kazimierz Waza pragnął zalegalizować elekcję swojego następcy jeszcze za swego życia (rege vivente).

 

Celem było przeciwdziałanie udziałowi zagranicznych kandydatów i zagranicznemu finansowaniu elekcji, przy czym zarówno jedno, jak i drugie było całkowicie legalne w Polsce podczas powszechnych wybor króla przez stan szlacheckiego. Prawo wprowadzające elekcją rege vivente nie uzyskało poparcia i publikacja Merkuriusza Polskiego została wstrzymana. W XVII wieku ukazywało się w Polsce osiem periodyków, w tym pięć z nich to były nowe wydawnictwa.

 

Sarmackie Rzemiosło i Wytwórczość

 

Polska kultura sarmacka wyrażała się olbrzymią ilością bogato zdobionych barokowych wyrobów rękodzielniczych. Wpływy francuskie widoczne są w polskim rokokowym meblarstwie oraz w wyposażeniu kościołów i prywatnych rezydencji.

 

Pokaźna społeczność Ormiańska przyniosła ze sobą wpływy wschodnie. Ormianie, którzy byli chrześcijanami, cierpieli z powodu prześladowań ze strony Turków uprawiających „czystki etniczne”. Perscy wrogowie Turków pozwalali Ormianom imigrować i prosperować. Kupcy ormiańscy przywozili perskie wyroby sztuki rękodzielniczej, bogato zdobioną broń, cenne naczynia, ubiory, futra i tkaniny.

 

Polski klimat wymagał cieplejszego odzienia niż to, które było modne w południowej i zachodniej Europie. Stąd Polska była podatna na wpływy wschodnie. Ormianie wprowadzili ubiory w stylu perskim. Z drugiej strony, długie wieki wojen z cesarstwem otomańskim zaznajomiły Polaków z ubiorami i ozdobami tureckimi.

 

W Polsce wytwarzano jedwabne tkaniny ubraniowe o wzorach perskich, przeplatane złotymi i srebrnymi nićmi, podobnie jak imitujące perskie wzory dywany. W Polsce, najbardziej znaną z podobnych wyrobów była manufaktura w Brodach, należąca do Koniecpolskich. Polskie wzory narodowe zdominowały tkactwo dywanów, często łącząc wpływy wschodnie z zachodnimi, aby utworzyć nowe polskie wzory rokokowe, przy czym były również kontynuowane tradycyjne wzory ludowe. Wysokiej klasy gobeliny wytwarzano w Nieświeżu i w Słucku.

 

Techniki odlewnicze opracowane w Gdańsku służyły do wytwarzania obiektów sakralnych. Na przykład, Peter von den Rennen wykonał srebrne trumny Świętego Wojciecha dla katedry w Gnieźnie oraz Świętego Stanisława w katedrze w Krakowie. Michał Reinhold wykonał drzwi spiżowe Kaplicy Wazów w katedrze krakowskiej. Kunsztowną snycerkę zastosowano do wyrobu ołtarzy takich, jak ten w kościele Św. Katarzyny w Krakowie, jak też w wyrabianych w gdańskim stylu szafach.

 

Polskie manufaktury wytwarzały ceramikę w holenderskim stylu Delft. Manufaktura w Białej Podlaskiej wytwarzała porcelanę z motywami wzorowanymi na miśnieńskich.

 

Wczesny Rozwój Polskiej Technologji Rakietowej

 

Kazimierz Siemienowicz (1600-1651?), inżynier służący jako zastępca komendanta artylerii polskiej, wydał w roku w Amsterdamie podstawowy podręcznik artylerii rakietowej pod tytułem Artis Magnae Artilleriae Pars Prima. Po raz pierwszy w piśmiennictwie światowym, opublikował rysunki rakiety wielostopniowej na paliwo stałe, jak również rakiet wielogłowicowych z systemem stabilizującym i sterującym. Jego rysunki zawierały szkice stateczników, stabilizatorów rotacyjnych, jak i prowadnic startowych.

 

Chińczycy, którzy pierwsi wynaleźli proch strzelniczy i rakiety kilkaset lat wcześniej stbilizowali swoje rakiety w locie za pomocą długich żerdzi drewnianych co wymagało odpalania rakiet na wieżach wystraczjąco wysokich. Polskie rakiety można było odpalać z prowadnic ustawionych wprost na ziemi i w ten sposób unikać „koziołkowania się” rakiety co do dziś zdarza się defektywnym pociskom rakietowym.

 

Podręcznik, zawierający specyfikacje dla celów produkcji, jak też instrukcje odpalania i kierowania, używany był w Europie przez następne 200 lat (w 1651 r. przetłumaczono go na francuski, w 1676 na niemiecki i w 1729 na angielski. Kopię podręcznika generała Siemionowicza można przeczytać w dziale historii rakiet muzeum NASA niedaleko miasta Houston w Teksasie w USA ). 

 

Kryzys Suwerenności Rzeczypospolitej Szlacheckiej

 

Późny Barok

 

Rozpad Polskich Instytucji Obronnych

 

Piotr I car Rosji rozumiał, że polski republikański system władzy był strukturą prawną, którą mógł śmiertelnie ranić, o ile udałoby mu się pogwałcić prawo polskie u szczytu władz polskiego państwa. Aby to uczynić, narzucił on kryzys państwu polskiemu, który w historii Polski jest nazywany „nocą saską”, która trwała od 1697 do 1763 r.

 

Piotr I przeznaczał 96 procent dochodów państwa na wojsko i zbudował najsilniejszy na świecie przemysł zbrojeniowy. Zmobilizował swój kompleks policyjno-militarny do prowadzenia dywersji i obalania władzy przedstawicielskiej w Polsce. W ramach tego procesu, posłużył się „piątą kolumną” i dezinformacją. Przeszkolił rosyjskich prawników w polskim prawie i procedurach elekcyjnych dla celów dywersji. Posługiwał się przekupstwem, aby skorumpować polskich polityków, manipulował stronnictwami, aby wprowadzić zamieszanie w polskim Sejmie.

 

Po podporządkowaniu sobie rosyjskiej cerkwi prawosławnej i uczynienia z niej machiny propagandowej pod nadzorem nadprokuratora, posłużył się nią w celu siania fermentu w ukraińskiej części Rzeczypospolitej. Piotr I oparł się na mskiewskich tradycjach impeium mongolskiego i ustalił władzę cara nad wszelkimi formami własności w swym królestwie, łącznie z dobrami cerkwi. Wszelkie korzystanie z ziemi, budynków lub towarów podlegało opodatkowaniu (tiglo), w postaci pieniężnej, w pracy lub w postaci służby wojskowej, itd. Piotr I udoskonalił państwowy aparat terroru i szpiegowania w stopniu znacznie skuteczniejszym, niż udało się to zrobić Iwanowi IV Groźnemu.

 

„Noc saska” trwała w okresie unii personalnej Polski i Saksonii. Piotr I rozpoczął degradację praworządności Rzeczypospolitej za pomocą przeprowadzenia bezprawnej koronacji Augusta II Mocnego (1697-1734) w Krakowie, wówczas okupowanym przez wojska rosyjskie i saskie. August II przegrał elekcję w 1697 roku. Piotr I umieścił Augusta na tronie polskim jako swego wasala i w ten sposób pogwałcił praworządność i suwerenność Rzeczypospolitej szlacheckiej. Obalał Rzeczypospolitą narzucając bezprawną i demoralizującą administrację króla saskiego, który stał się rosyjską marionetką i zapoczątkował, trwająceą dwadzieścia lat, destrukcję polskich instytucji i systemów obronnych.

 

Piotr I zawarł prywatny układ gwałcący konstytucję Rzeczypospolitej z Augustem II w Rawie Ruskiej w 1698 r. Układ ten wplątał Polskę w kolejną wojnę ze Szwecją. Celem Rosji było złamanie szwedzkiej potęgi morskiej na Bałtyku, natomiast król August próbował podstępnie przekształcić lenno Polski na Inflantach (wówczas pod okupacją szwedzką) w lenno Saksonii. W 1699 r. Sejm zatwierdził Pokój w Karłowicach podpisany przez Polskę, Austrię i Turcję. Polska odzyskała południowo-zachodnią Ukrainę, w tym Kamieniec Podolski i terytoria po rzekę Dniepr. Wówczas Piotr I uznał Turcję za groźnego przeciwnika a Polskę za swój przyszły protektorat.

 

Nowe Królestwo Prus

 

Powstanie w roku 1701 nowego Królestwa Prus na terenach Brandenburgii ze stolicą w Berlinie było w dużej mierze finansowne przez bankierów żydowskich z Polski i nadało nazwie „Prusy” nowe znaczenie.  Było ono umożliwione przez trudne położenie w jakim znajdowała się Rzeczpospolita Polska z powodu działań Rosji i umożliwiło jednocześnie Hohenzollernom stać się królami terytorium znajdującego się formalnie poza granicami Cesarstwa rzymskiego. Od czasów rzezi na Ukrainie w 1648 roku finansiera żydowska w Polsce ważała, że Żydom polskim grozi wypędzanie takie jakiego doświadczyli wcześniej w Anglji, Fancji i Hiszpanii i dlatego inwestowała w powstanie Królestwa Prus, które mogło nadal powiększać się kosztem Polski i stać się hegemonem rozdrobnionej Rzeszy Niemieckiej, składającej się z ponad 300 małych państewek.

 

Sama nazwa „Prusy” symbolizowała kontynuację militarystycznych tradycji niemieckich, przypominając podbój w XIII wieku i ludobójstwo bałtosłowiańskich Prusów przez zbrojnych mnichów z zakonu krzyżackiego. Królestwo Pruss było zalążkiem nowożytnego militaryzmu niemieckiego.

 

Obca Dominacja Polskiego Tronu

 

Na początku Wojny Północnej (1700-1721), pomimo działań subwersyjnych ze strony cara Piotra I, Polskę nadal traktowano jako równego partnera. Jednak sytuacja uległa zmianie gdy zbuntowani magnaci litewscy, Sapiehowie, wywołali w 1700 roku wojnę domową, tyranizując drobną i średnią szlachtę. Po klęsce, Sapiehowie popełnili zdradę i poprosili Karola XII o pomoc oraz stanęli u jego boku w wojnie, która ostatecznie objęła Danię, Saksonię, Polskę, Rosję, Prusy i Księstwo Hanoweru po jednej stronie, Szwecję zaś po drugiej.

 

Po okupacji Warszawy w 1702 r. przez króla Szwecji Karola XII, nastąpiły porażki wojsk Augusta II w bitwach pod Kliszowem i Pułtuskiem w 1704 r. Konfederacja warszawska (1704) zdetronizowała Augusta II i rozpisała elekcję. Królem Polski wybrano Stanisława I Leszczyńskiego, sprzymierzeńca Francji i Szwecji.

 

Król August II oficjalnie abdykował w 1706 roku. Jednak w wyniku klęski Karola XII poniesionej w bitwie z Rosjanami pod Połtawą w 1709 roku Sejm, pod presja Rosji, zatwierdził ponownie w 1710 r. Augusta II Saskiego jako króla Polski. Po 1709 r., pokonani Szwedzi zostali zdominowani przez aparat terroru Piotra I. A w 1713 r. Sejm złożył formalny protest wobec wprowadzenia do Polski wojsk saskich.

 

Protektorat Rosyjski

 

Konfederacja Tarnogrodzka (1715-1717) stanowiła sprzeciw wobec prób obalenia konstytucji i umowy społecznej Rzeczypospolitej przez Augusta II, gdy wykorzystał on oddziały saskie, aby ogłosić się absolutnym władcą Polski. Konfederacja była ostatnim wielkim zrywem obywateli Rzeczypospolitej szlacheckiej, mającym na celu przywrócenie prawowitej i uporządkowanej władzy demokracji szlacheckiej. Fałszywa niby mediacja pomiędzy Sejmem i Saksończykami, którą prowadził Piotr I, była w rzeczywistości pierwszym krokiem w kierunku narzucenia Polsce rosyjskiego protektoratu. Stało się to możliwe dzięki dwudziestoletnim, systematycznym niszczeniu polskich instytucji obronnych przez Rosjan, przy udziale Sasów.

 

Sejm w 1717 r. odbył się pod lufami rosyjskich żołnierzy. Posiedzenie Sejmu Niemego, podczas którego żadnego posła, ani senatora nie dopuszczono do głosu, miało na celu zalegalizowanie narzucenia Polsce rosyjskiego „arbitraż’u”. Władza nakładania podatków przez sejmiki została ograniczona, jak też ich kontrola nad polskim wojskiem. Nałożono podatki, które pozwalały utrzymać jedynie wojsko w sile 24 000 żołnierzy, określono pierwszy budżet i zatwierdzono go. Przyjęto też gwarancje carskie dla status quo jako podstawę dla rosyjskiego protektoratu nad Polską.

 

Piotr I zamienił Polskę w obszar zdemilitaryzowany i neutralny. Armia saska została wydalona, poza 1200 żołnierzami osobistej straży Augusta II oraz dwoma oficerami w kancelarii saskiej, podczas gdy wojska rosyjskie pozostały. Za panowania saskiego, Polska nie posiadała stałych przedstawicieli zagranicą.

 

Pięćdziesiąt Lat Terroryzmu Berlina i Sankt Petersburga

 

Był to pocątek pięćdziesięciu lat terroryzmu rosyjskiego i brandenburskiego oraz kontynuacja niszczenia Rzeczypospolitej Polski i Litwy. Okres ten może służyć za klasyczny przykład tego, jak otwarta, demokratyczna władza republiki może zostać całkowicie sparaliżowana subwersją przez tyranów rządzących sąsiednimi państawmi.

 

Rosja i Brandenburgia zawarły w 1720 r. tajny pakt. Określał on szczegółowy plan dla dalszego szerzenia anarchii w Polsce oraz manipulowania wyborami w Polsce przy pomocy siły militarnej i przekupstwa. Liberum veto i „złota wolność” zostały użyte przeciwko reformom i powiększeniu budżetu dla wojska.

 

Rosja uzyskała w Polsce wolną rękę po podpisaniu traktatów pokojowych z Turcją (1720), Szwecją (1724) oraz Austrią (1726). W 1721 roku Piotr I ogłosił się cesarzem Rosji. Nie chciał dokonywać rozbiorów Polski. Jego celem był rosyjski protektorat na biernym, zdemilitaryzowanym i zneutralizowanym krajem, który miał uczynić zachodnią granicę Rosji bezpieczną.

 

Dnia 12 września 1733 r. odbyła się wolna elekcja, której skutkiem była wojna o koronę Polski. Większość szlachty wybrała królem Stanisława I Leszczyńskiego, popieranego przez Francję i Szwecję. W trakcie swojej „kampanii”, Leszczyński przedstawił własne credo polityczne w książce Głos wolny wolność ubezpieczający. Popierał w niej zniesienie poddaństwa chłopów, płatność dzierżawy przez chłopów w pieniądzach, ograniczenie liberum veto, reformę Sejmu, jak również reformy podatków i ustanowienie stałej armii w sile 100 000 ludzi.

 

Po miesiącu odbyła się druga, zupełnie bezprawna elekcja, zorganizowana przez Rosję i Austrię dla osadzenia na tronie poldskim Augusta III Saskiego. Rosja i Austria uczyniła Augusta III swoim wasalem i osadziły go na tronie polskim podczas wojny o sukcesję polską (zakończoną pokojem w Wiedniu). Trzydziestoletnie panowanie Augusta III Sasa (1696-1763) było ostatnim etapem „nocy saskiej” w Polsce. Faktyczne rządzy i wykonywanie poleceń St. Petersburga i Wiednia, August powierzył byłemu służącemu, skorumpowanemu Henrykowi Brühlowi, któremu nadał tytuł hrabiego.

 

Abdykacja Króla Stanisława I

 

W 1726 roku Sejm uchwalił wielką korekturę Trybunału Koronnego, a następnie emisję nowych pieniędzy (1732). Stanisław Konarski (1700-1773) wydał Volumina Legum, zbiór praw Rzeczypospolitej. Rok 1733 przyniósł ostateczne zwycięstwo polskiej kontrreformacji, kiedy Sejm zakazał wyboru niekatolików na posłów i senatorów. W roku 1734 Sejm uchwalił ordynację wyborczą dla Kurlandii, oraz nową ordynację służby pocztowej.

 

Król Stanisław I Leszczyński wyjechał do Francji, gdzie jego zięć król Ludwik XV przyznał mu dożywotnio księstwo Lotaryngii. Panował tam jako król tytularny. Król Stanisław I Leszczyński abdykował z tronu polskiego w 1736 r. Tego samego roku Sejm uchwalił amnestię dla konfederatów dzikowskich, którzy byli zwolennikami króla Stanisława I i przymierza z Francją. Konfederacja została pokonana przez siły rosyjskie i saskie.

 

Prasa i Szkoły w Okresie „Nocy Saskiej”

 

Stagnacja w okresie „nocy saskiej” trwała w Polsce do roku 1740. Demoralizacja i pijaństwo były powszechne. Ukuło się powiedzenie: Za króla Sasa jedz, pij i popuszczaj pasa. Warszawa chyliła się ku upadkowi, ponieważ dwór rezydował w Dreźnie.

Dawida Cenkier wydawał w latach 1718-1719 w Królewcu tygodnik Poczta Królewiecka. Tygodnik ten informował o sprawach lokalnych oraz o gospodarce międzynarodowej jak też zamieszczał recenzje nowych książek.

 

W 1729 r. Pijarzy warszawscy wygrali rywalizację z Jezuitami i otrzymali od króla wyłączne prawo do wydawania prasy. W latach 1729-1737 Pijarzy wydawali w Warszawie gazetę pod redakcją księdza Jana Naumańskiego. Gazeta nosiła kolejno tytuły Nowiny Polskie, Kurier Polski oraz Gazeta Polska. Publikacje Pijarów zamykały pierwszy okres polskiego dziennikarstwa (1661-1740).

 

W 1740 r. Stanisław Konarski (1700-1773) założył Collegium Nobilium. Była to ośmioletnia szkoła nowego typu dla elit, z polskim językiem wykładowym, z nauką języków obcych, filozofii (w duchu Oświecenia), matematyki, fizyki, geografii, historii, cnót obywatelskich, oratorstwa, nauk wojskowych i jazdy konnej. Stojąc w obliczu tej nowej konkurencji, Jezuici zmodernizowali sześćdziesiąt sześć swoich szkół rozproszonych po całym kraju.

 

Bracia Andrzej Stanisław (1695) i Józef Andrzej (1702-1774) Załuscy, jedni z pierwszych polskich przedstawicieli Oświecenia, ufundowali bibliotekę narodową a 400 000 woluminach. Biblioteka powstała w Warszawie, w 1747 r. Pomimo tego, że Załuscy, jak też inni, dążyli do reform, polski system edukacyjny osiągnął w roku 1750 najniższy poziom.

 

Program mający na celu poprawę położenia chłopów, zawarty w dziele Anatomia Rzeczypospolitej Polskiej, opublikował Stefan Garczyński (1690-1755). Szeroki program polityczny pod tytułem O skutecznym rad sposobie wydał Stanisław Konarski, pedagog, pisarz polityczny, dramaturg, poeta i publicysta. Głosił potrzebę likwidacji anarchii poprzez zniesienie liberum veto, oraz reformę wolnej elekcji poprzez zakaz uczestnictwa dla obcych kandydatów. Zalecał też gruntowną reformę Sejmu.

 

Zagrożenie dla Istnienia Królestwa Prus

 

Koszt wojny prusko-austriackiej o Śląsk (1740-1748) niemal doprowadził Prusy Brandenburskie do bankructwa. Berlin zalał Polskę fałszywym pieniądzem, aby ratować własne finanse. Były to działania międzynarodowego pasożyta. Trzykrotnie (w latach 1656, 1720 i 1733) Berlin proponował różne plany rozbioru Rzeczypospolitej. Sejm zerwano w 1744 r. dzięki liberum veto, zaś projekt reformy skarbu i armii został zaprzepaszczony w rezultacie subwersji zorganizowanej w Polsce przez Berlin.

 

Królestwo Prus stanęło w obliczu zagłady podczas wojny siedmioletniej (1758-1763). Berlin był dwa razy zajmowany przez wojska zdobywców. Austriacy zajęli miasto w 1757 roku, Rosjanie zaś zajęli i spalili Berlin w 1760 r. Przywództwo rosyjskie widziało zagrożenie dla siebie w ekspansji Hohenzollernów na tereny byłego polskiego lenna pruskiego oraz w przłączeniu do Prus etnicznie polskiego Śląska.

 

Rosja podjęła decyzję o zniszczeniu nowego Królestwa Prus, aby pozbawić je możliwości zjednoczenia około 350 niezależnych niemieckich ksiąstewek w ramach Wielkich Niemiec, ze stolicą w Berlinie. Plany Rosji, wyrażone przez ministra Aleksego Bestużewa-Riumina (1693-1766) obejmowały odzyskanie przez Polskę lenna Prus, jak też Śląska, w zamian za Podole lub Białoruś.

 

Sejm polski nie zdobył się na przyjęcie planu rosyjskiego, gdyż oznaczałoby to wzmocnienie protektoratu Rosji nad Rzeczypospolitą szlachecką. Tak samo polscy obywatele zamieszkali na kresach wschodnich bynajmniej nie chcieli stać się poddanymi cara. Polacy uważali, że jakakolwiek dominacja przez Rosję była hańbą narodową. Możliwość pozbycia się podstępnego przeciwnika niemieckiego, który groził  zniszczeniem Polski została zaprzepaszczona.

 

Żadna demokracja nie poradziłaby sobie z sytuacją, w której znalazła się Polska. Obcy agenci nadal prowadzili bezpośrednie pertraktacje z właścicielami latyfundiów i udało im się utrzymać liberum veto. Odmowa przez Polskę pomocy w zniszczeniu nowego Królestwa Prus pozwoliła berlińskim Hohenzollernom powrócić do ich planów rozbiorów Polski.

 

Ograniczony człowiek jakim był nowy car Rosji Piotr III (1728-1762) okazał Prusom życzliwość. Sytuacja stała sie jeszcze bardziej sprzyjająca dla Berlina po tym, jak Piotr III został zgładzony przy udziale w spisku morderców jego niemieckiej żony, Katarzyny II (1729-1796), która przywłaszczyła sobie tron rosyjski, po zamachu stanu w dniu 9 lipca 1762 r. W tej sytuacji, uratowane przed zagładą Prusy były w stanie prowokować szereg wojen polsko-rosyjskich. Każda z nich była dla Prus okazją do zaboru ziem polskich.

 

Pasożytnicza Działalność Berlina i Problemy Reform   

 

W 1761 roku Sejm zamierza powołać mennicę państwową ze względu na ciągłe problemy z fałszowaniem pieniądza przez władzę w Berlinie, podrabiającą polskie monety, aby finansować swoją zaborczą politykę wobec Polski. Fryderyk II Hohenzollern podbił Saksonię i przejął mennicę bijącą polską monetę. Dzięki temu mógł zalać Polskę fałszywą walutą. Ostry wzrost cen doprowadził do chaosu w polskiej gospodarce.

W 1761 roku Sejm zamierza powołać mennicę państwową ze względu na ciągłe problemy z fałszowaniem pieniądza przez władzę w Berlinie, podrabiającą polskie monety, aby finansowa Rodzina Czartoryskich założyła konfederację dla reform i konsolidacji Rzeczypospolitej. Zaproponowali zastąpienie w Sejmie weta zwykłą większością głosów. W 1763 r. bez powodzenia próbowali przeprowadzić zamach stanu, aby obalić saskiego króla. Naiwnie wierzyli, że otrzymają wsparcie finansowe i broń od „oświeconej carycy” Katarzyny II.

 

Siostrzeniec jednego z Czartoryskich, Stanisław Poniatowski (1763-1798) nawiązał w Petersburgu w latach 1755-1758 trzyletni romans z Katarzyną (miał wtedy 23 lata, ona zaś 26 i była zamężna z wielkim księciem Piotrem). Romans ten nie pomógł Czartoryskim, a absolutni władcy w Sankt Petersburgu, Berlinie i Wiedniu nadal siali zamęt w Polsce.

 

W dniu 4 kwietnia 1764 Sankt Petersburg i Berlin zawarły przymierze pomimo różnic jakie dzieliły ich w kwestii przyszłości Polski. Berlin pragnął zaanektować północno-zachodnie ziemie polskie, podczas gdy Rosja chciała dominować całą Polskę  i mieć wolną rękę w działaniach wjennych przeciwko Turcji i dokonywać poboju jej terytoriów położonych nad Morzem Czarnym.

 

  Walka Polski o

Odzyskanie Pełnej Suwerenności Polski

Dzięki Reformom

 

  Okres Oświecenia

 

Reformy i Elekcja Króla Stanisława II

 

Sejm konwokacyjny wprowadził w 1764 r. reformy skarbu i wojska na obszarze Polski i Litwy. Zniósł cła prywatne, ustanowił cło generalne na granicach Rzeczypospolitej, poprawił procedury sejmowe i ustanowił zasadę większościową w głosowaniu w sprawach skarbowych. Tego samego roku powołano Komisję Skarbu Koronnego. Kontrola nad mennicą przeszła w ręce władzy wykonawczej.

 

Złożono też propozycję integracji 750 000 Żydów polskich (bez ich nawracania na chrześcijaństwo) oraz likwidację żydowskiego Sejmu Czterech Ziem i autonomii. Gminy żydowskie – kahały – sprzeciwiły się i nadal funkcjonowały jak małe republiki rządzone w oparciu o Talmud, pod rządami wybieralnych rabinów.

 

W 1764 r. Sejm elekcyjny przeprowadził wolną elekcję na polach Woli, pod Warszawą. Królem wybrano 6 września 1764 r. Stanisława Augusta Poniatowskiego (1732-1798), dzięki wsparciu rodziny Czartoryskich oraz carycy rosyjskiej Katarzyny II. Nowy król był świetnie wykształcony. Poza wyrafinowaną polszczyzną, władał płynnie francuskim, niemieckim, włoskim, angielskim i rosyjskim. Był jednak słabego charakteru i bierny. Chciał, aby Polska odzyskała suwerenność dzięki „rewolucji” w rządzeniu. Odrzucał sarmatyzm, gdyż uważał go za izolacjonistyczny, zacofany i anarchistyczny.

 

Król Sanisław II  był intelektualistą ze skłonnością do melancholii i fatalizmu. Był przeciwieństwem swego ojca, Stanisława Poniatowskiego (1676-1762), kasztelana krakowskiego, o którym Wolter napisał (w Historii Karola XII), że „Był to człowiek nadzwyczajnych zalet, człowiek, który na każdym zakręcie życia i w każdym niebezpiecznym położeniu, gdy inni potrafili wykazać się co najwyżej męstwem, zawsze działał szybko, właściwie i skutecznie.”

 

Przed elekcją Poniatowski zaproponował, aby uczynić z Polski monarchię konstytucyjną rządzoną przez silnie zcentralizowany rząd. Król Stanisław August uważał, że system Rzeczypospolitej oparty na wolnej elekcji i pod rządami Sejmu był beznadziejnie słaby i niereformowalny, stąd krok w tył do monarchii konstytucyjnej był uzasadniony, aby zaprowadzić stabilizację. Posunął się nawet tak daleko, że zaproponował powrót dynastii saskiej, gdyż sam nie był żonaty i nie miał potomka.

 

Sejm koronacyjny podpisał pacta conventa i przeznaczył pieniądze na Szkołę rycerską. Sejm obiecał też reformy polityczne i w edukacji. Panowanie króla Stanisława Augusta Poniatowskiego (1764-1795) rozpoczęło się od powołania konferencji dobranych i kompetentnych ministrów do współpracy z królem. Podczas elekcji sejmowej, król współpracował ze szlachtą średnią. Senat, zdominowany przez magnaterię wspieraną przez Rosję, wziął górę nad izbą poselską. Król miał większość w izbie niższej, ale musiał też zmagać się z oligarchiczną opozycją jednoczącą się w sprzeciwie wobec jakiejkolwiek próby wzmocnienia centralnej władzy wykonawczej. Zarówno król, jak i opozycja, byli manipulowani przez Rosjan na tyle, że ludzie mówili o „stronnictwach moskiewskich” w Polsce. Rosyjska interferencja odbywała się pod płaszczykiem tolerancji wobec dysydentów i miała na celu wsparcie dla liberum veto. Rosjanie mieszali się w takie sprawy wewnętrzne, jak wyłączenie protestantów spod jurysdykcji Kościoła katolickiego.

 

Rosyjska Ingerencja i Rosyjski Terroryzm

Ambasador rosyjski Mikołaj Wasiliewicz Repnin doprowadził w 1767 r. do założenia konfederacji generalnej w Radomiu, w celu zniesienia ustaw uchwalonych przez Sejm konwokacyjny w 1764 roku. W 1767 r. Repnin sterroryzował Sejm delegacyjny. Rozkazał nadać równe prawa dysydentom i potwierdzić „prawa kardynalne”: elekcję z udziałem obcych kandydatów, liberum veto, wyłączne prawo szlachty do dzierżenia urzędów państwowych, jak też nieograniczoną władzę szlachty nad chłopami pańszczyźnianymi. Repnin dokonał porwania senatorów sprzeciwiających się rosyjskiej dywersji i zesłał ich do Kaługi, w głąb Rosji. Sterroryzowany Sejm zawiesił obrady do następnego roku.

Rosjanie i Prusacy nalegali na pięć „wiecznych i niezmiennych” zasad tak, aby „Polskę trzymać w letargu””

Wolna elekcja dopuszczająca udział zagranicznych kandydatów.

Prawo weta dla każdego posła do Sejmu.

Prawo do wypowiadania posłuszeństwa królowi.

Wyłączne prawo szlachty do posiadania ziemi i pełnienia urzędów.

Władza właścicieli ziemskich nad chłopami w ich majątkach.

 

 

 

 

 

                                     Konfederacja Barska

                           Wojna o Pierwszy Rozbiór Polski

                                              1768-1772

 

Konfederacja barska prowadziła z Rosją wojnę o wolność i narodową niezależność. Na jej czele stanęli rzymskokatoliccy konserwatyści. Wśród jej przywódców wojskowych znajdował się „orzeł konfederacji barskiej”, Kazimierz Pułaski, późniejszy dowódca amerykańskiej kawalerii (w randze amerykańskiego generała brygady) za czasów Jerzego Waszyngtona.

 

Repnin miał kontrolę nad zwierzchnikiem polskich instytucji obronnych, hetmanem Ksawerym Branickim, jak też nad oddziałami pod jego dowództwem. Podczas walk konfederacji barskiej, Rosjanie wraz z klerem prawosławnym wzniecili Koliszczyznę, bunt Kozaków na terenie polskiej części Ukrainy. Było to powtórzenie wydarzeń z 1648 roku. Masowe morderstwa dokonane przez Kozaków dotknęły tysiące katolików i Żydów. Pacyfikacja prowadzona przez Rosjan powiększyła jeszcze bardziej straty ludzkie.

 

Upadek konfederacji barskiej oznaczał klęskę w wojnie przeciwko pierwszemu rozbiorowi Polski. Imperium Tureckie wypowiedziało w dniu 8 października 1768 r. wojnę Rosji. Zażądało wycofania wojsk rosyjskich z terytorium Polski, jak też zaprzestania ingerencji w sprawy polskie. Turcja obawiała się rosnącej potęgi Rosji.

 

Aneksja Piszu oraz trzech innych powiatów polskich przez Austrię (1769-1770) została potwierdzona podczas negocjacji austriackich z Rosją dotyczących podziału Polski.

Konfederacja barska ogłosiła w 1770 roku detronizację króla Stanisława Augusta. Kryzys konfederacji barskiej spowodował skrystalizowanie się na Zachodzie nowych pojęć odnośnie niepodległości i wolności obywatelskich.

 

Rosyjsko-pruskie porozumienie w sprawie rozbioru Polski zostało podpisane również przez Austrię w roku 1772. Stanisław August Poniatowski rozesłał po całej Europie protesty przeciwko bezprawiu międzynarodowej zbrodni, jaką był rozbiór. Polacy zostali oczerniani wrogimi wypowiedziami Woltera (1694-1778) oraz innych przedstawicieli Oświecenia, którzy, paradoksalnie i zupełnie wbrew ich ideologji, stali się płatnymi propagandzistami mocarstw dokonujących rozbiorów. Ludzie ci wydawali opinie nie znając ani polskiej historii, ani podstawowych wartości Polskiej Reczypospolitej.

 

Był to początek niekończącego się procesu szkalowania na scenie międzynarodowej tego wszystkiego, co było polskie przez propagandystów despotycznych reżymów Rosji i Prus (jak też przez ich dziewiętnasto i dwudziestowiecznych następców).

 

Podczas pierwszego rozbioru Polski, Austria zaanektowała 83000 km2 ziem z ludnością wynoszącą około 2 650 000, Prusy 26 000 km2 z ludnością około 580 000, Rosja zaś zaanektowała 92 000 km2 z około 1 300 000 mieszkańcami. W ten sposób Polska utraciła około jednej trzeciej swojej populacji, która wynosiła mniej więcej 12 milionów.

 

Liczba szlachty spadła do 8 procent ludności (w wyniku strat wojennych), podczas gdy liczebność społeczności żydowskiej wzrosła do 10 procent. Chłopi, zarówno ci wolni, jak i pańszczyźniani, stanowili 72 procent, natomiast mieszczaństwo chrześcijańskie 7 procent.

 

Polska stała się ofiarą bezwzględnych praktyk kolonizacyjnych. Był to początek deportacji setek tysięcy Polaków, w tym szlachty bez ziemi i biedoty szlacheckiej, którzy mieli służyć jako niewolnicy w majątkach rosyjskich dygnitarzy, którzy zasłużyli się w obalaniu i dzieleniu Polski.

 

Tysiące młodzieży szlacheckiej uczestniczącej w konfederacji barskiej zostały zesłane na Sybir. Polskie obszary etniczne zostały okaleczone poprzez odcięcie dostępu do morza na północy, jak też od naturalnej granicy w górach na południu. Były niebezpiecznie otoczone nowymi granicami Prus, które brutalnie narzuciły system gospodarczej eksploatacji Polski poprzez horrendalne stawki celne. W rezultacie polski eksport zmalał dwukrotnie, podczas gdy towary pruskie zalały Rzeczpospolitą Polską.

 

 

  

 

 

                    Wznowienie Walki o Niepodległość

                                        1772-1792

                                Oświecenie w Polsce

 

Konfederacja barska, pokonana przez armię rosyjską, wykształciła w rzeszach szlachty polsko-litewskiej świadomość i wrażliwość na zagadnienia wolności narodu. Doświadczenie to rozpoczęło kształtowanie nowoczesnej polskiej tożsamości narodowej, oraz stymulowało nowy sposób myślenia na temat wolności obywatelskich i państwowej niepodległości.

 

Pomimo pierwszego rozbioru i utraty jednej trzeciej ludności, jak i jednej trzeciej terytorium, państwo polsko-litewskie pozostawało jednym z największych w Europie. Sprawująca rządy Radę Nieustająca, w której skład wchodziło osiemnastu senatorów i osiemnastu posłów, wyłaniał Sejm na dwuletnią kadencję. Hetman koronny znajdował się pod kontrolą Rosjan, którzy posługiwali się nim, aby przeciwstawić się wszelkim próbom wzmocnienia Rzeczypospolitej. Natomiast oligarchia magnacka przeciwstawiała się wysiłkom ze strony króla mających na celu zreformowanie rządu i państwa.

 

Kultura, Prasa i Gospodarka

 

W 1765 r., z inicjatywy króla Stanisława Augusta otwarto Szkołę Rycerską. Była to pierwsza należąca do państwa i przez nie finansowana szkoła w Polsce. Jej program ogólnego wykształcenia promował cnoty obywatelskie i patriotyzm. Miał na celu przygotowanie szlachty, przede wszystkim tej nieposiadającej ziemi, do służby cywilnej oraz wojskowej. Oficerowie wykładali nauki wojenne i prowadzili ćwiczenia polowe. Program kształcenia obejmował historię, geografię, prawo, ekonomię oraz języki nowożytne. Wielu spośród 650 absolwentów znalazło się wśród bohaterów polskich walk niepodległościowych. Szkołę zamknięto w 1794 r.

 

Drugi okres polskiego dziennikarstwa przypadł na lata 1740-1820 i był pod silnym wpływem wydarzeń politycznych, kulturalnych i edukacyjnych. W 1740 roku Pijarzy utracili swój monopol na rzecz Jezuitów, ale nadal pozwalano im wydawać w Warszawie publikacje w językach francuskim i niemieckim: Journal de Varsovie (1756-1758), Gazette de la Campagne (1758-1764), Warschauer Zeitung (1757) oraz Wochenblatt (1762). Gazety jezuickie, Wiadomości Uprzywilejowane Warszawskie oraz Kurier Warszawski szybko zniżyły się do przekazywania plotek i sensacyjnych wiadomości towarzyskich.

 

Polska prasa osiągnęła w latach 1740-1764 pewną stabilizację. Do roku 1760, zespół świecki wydawał Kurier Polski oraz Wiadomości Uprzywilejowane z Cudzych Krajów. Zaczęły pojawiać się „uczone” magazyny. W 1753 r. ukazał się Warschauer Bibliotek.

Dziennikarstwo moralistyczne zadebiutowało w 1761 r. w Patriocie Polskim, wydawanym w Toruniu przez T. Baucha, który wierny był ideologii mieszczańskiej. Jezuicki Kurier Polski wydawany był od 1761 do 1774. W roku 1765 połączył się z Wiadomościami Uprzywilejowanymi Warszawskimi i przyjął tytuł Wiadomości Warszawskie, aby następnie zostać szybko wchłoniętym przez Gazetę Warszawską księdza Stefana Łuskiny.

 

Rozkwit polskiej prasy przypadł na panowanie króla Stanisława II Augusta Poniatowskiego. Prasa służyła jako medium do propagowania Oświecenia, modernizacji i laicyzacji. Dobra koniunktura objęła gazety naukowe, kulturalne i gospodarcze. Partie polityczne wykorzystywały prasę do propagandy, w szczególności podczas Sejmu czteroletniego. Prasa skorzystała z dynamiki życia politycznego i kulturalnego, podczas gdy ludność Polski walczyła przeciwko rozbiorom jej własnego kraju.

 

Dziennik Monitor ukazywał się do roku 1785. Był wydawany z inicjatywy króla i był wzorowany na angielskim dzienniku Spektator. Propagował tolerancję i rozwój przemysłowy, jak też reformę rolną i poprawę losu chłopów. Regularnie pisywali do Monitora Ignacy Krasicki i Franciszek Bohomolec. Adam Naruszewicz napisał Zabawy Przyjemne i Pożyteczne.

 

Elżbieta Drużbacka (ok. 1695-1765), pierwsza wybitna pisarka polska, została w 1752 r. autorką pierwszego utworu opisowego, Opisania czterech części roku. Umarła tego samego roku, kiedy urodził się Michał Kleofas Ogiński. Ogiński był wybitnym dyplomatą, muzykiem i kompozytorem, autorem słynnego poloneza. Należące do Czartoryskich Puławy konkurował z Warszawą jako ośrodek kulturowy i polityczny. Konkurencja ta dotyczyła wartości kulturowych, woli służenia ojczyźnie, jak również ideałów Oświecenia. Najznakomitsi poeci sentymentalni, Franciszek Dionizy Kniaźnin i Franciszek Karpiński byli rezydentami Puław.

 

Wacław Rzewuski (1706-1779) był autorem pierwszych, autentycznie polskich dramatów historycznych, Żółkiewski (1758) i Władysław pod Warną (1760). Rzewuski napisał również pierwszy w Polsce manifest klasycystyczny, rymowane dzieło teoretyczne zatytułowane O nauce wierszopiskiej (1762). Jest to najlepszy utwór poetycki wczesnego polskiego oświecenia.

 

Sejm uchwalił w roku 1766 reformę stabilizującą walutę i prawo podatkowe. Otwarto mennicę państwową. Zaprowadzono standaryzację systemu miar i wag, Stanisław August dokonał reformy poczty królewskiej. Wprowadzono też generalny system ceł, rozwój gospodarczy trwał. Produkcja rolna rozwijała się. Rozpoczęto prace nad Kanałem Ogińskiego, łączącym dorzecze Dniepru i Niemna oraz nad „kanałem królewskim” łączącym Prypeć z Bugiem. Celem było połączenie Bałtyku z Morzem Czarnym.

 

W roku 1767 powstały, dzięki wsparciu rządowemu, liczne przemysłowe spółki akcyjne. Poniosły one jednak porażkę ze względu na brak ekspertów i niska wydajność siły roboczej, składającej się ze źle opłacanych chłopów pańszczyźnianych. W latach 1776-1777 deficyt Polski w handlu z Prusami osiągnął gigantyczną kwotę 44 milionów złotych. Pomimo tych trudności, produkcja zbóż rosła, zaś fachowa literatura rolnicza wspierała postępy w technikach rolnych.

 

Architektura za Panowania Stanisława II

 

W drugiej połowie XVIII wieku nastąpił zwrot ku antycznych formom architektonicznym, natomiast podczas przebudowy istniejących budynków sięgnięto po klasycyzujące francuskie Rokoko i Barok. Przy okazji takich projektów zatrudniano architektów francuskich i włoskich. Warszawskie Łazienki przebudowano dla króla Stanisława Augusta w stylu klasycystycznym jako Pałac na Wodzie.

 

Pierwsze budynki komercyjne zbudował w Warszawie Szymon Bogumił Zug (1733-1807), w nowym stylu „antybarokowym”, po raz pierwszy z oknami wystawowymi na parterze. Zug pracował dla bankierów, arystokracji ziemskiej i dla kleru. Zaprojektował w stylu francuskim warszawski kościół luterański. Szeroko korzystał z nowego stylu neoklasycystycznego i wczesno-romantycznego.

 

Zug zaprojektował również romantyczną Arkadię, należącą do Radziwiłłów. Poszczególne jej pawilony ogrodowe były zbudowane w różnych stylach. Zug, Fontana, Kamsetzer, jak i wielu innych, budowali pałace w stylu francuskim, niektóre z nich w czystym stylu Ludwika XVI.

 

Polska odmiana włoskiego neoklasycyzmu, znana jako styl stanisławowski, przejęła splendor Baroku i rozwinęła się w latach 1780-1795, gdy zakończył się wraz z upadkiem państwa polskiego pierwszy okres neoklasycyzmu w architekturze.

 

Stanisław Zawadzki (1748-1806), absolwent rzymskiej Academia di San Luca, pracował jako architekt w Warszawie oraz w Krakowie, gdzie razem z Feliksem Radwańskim zbudował w 1788 r. obserwatorium astronomiczne. Wawrzyniec Gucewicz, wykształcony w Rzymie i w Paryżu, odbudował ratusz w Wilnie w czystym stylu monumentalnym, którym również posłużył się odbudowując katedrę w tym mieście, w 1777 r.

 

Statuę konną króla Jana III Sobieskiego w Parku Łazienkowskim wykonano w 1765 r., w stylu klasycznym, nadal znajdującym się pod wpływem Baroku. W brązie wykonano popiersia znakomitych Polaków w Sali Rycerskiej na Zamku Królewskim w Warszawie, we wczesno romantycznym stylu historycznym. Rokokowe są natomiast figury sakralne Michała Filewicza z 1770 r. w Chełmnie i we Lwowie. Rzeźbiarz Maciej Polejowski również tworzył w stylu dworskim i zmysłowym Rokoko.

 

Król Stanisław II August, wielki mecenas i miłośnik sztuki, powołał do życia szkołę wielkiego malarstwa historycznego, Królewską Akademię Malarstwa, prowadzoną przez Marcello Bacciarellego (1731-1818). Połączył tradycję barokową elegancję Rokoko z elementami nowego stylu klasycystycznego. Poza licznymi portretami oficjalnymi, Bacciarelli malował sceny klasyczne, takie jak Unia Polski z Litwą, Zwycięstwo Jana Sobieskiego pod Wiedniem oraz Założenie uniwersytetu w Krakowie.

 

Bernardo Bellotto-Canaletto (1720-1780) stał się malarzem warszawskiej architektury i pomników. Wielka prezycja jego obrazów okazała się niezastąpiona podczas prac konserwatorskich prowadzonych w Warszawie po drugiej wojnie światowej.

 

Francuz Jean Pierre Norblin de la Gourgaine (1745-1830) malował w stylu rokokowym polskie typy, w tym chłopów, mieszczan i szlachtę w tradycji sarmackiej. Daniel Chodowiecki był znakomitym ilustratorem życia i mieszkańców Gdańska. Urodzony we Lwowie Stanisław Stroiński był znakomitym malarzem barokowych, iluzjonistycznych murali.

 

Franciszek Szmuglewicz, profesor Akademii Wileńskiej, przyczynił się rozwoju polskiego malarstwa historycznego. Portrecista Aleksander Kucharski był autorem słynnego, ostatniego portretu królowej Marii Antoniny. Świetny portret generała Kossakowskiego wyszedł spod pędzla Kazimierza Woźniakowskiego, autora licznych kompozycji alegorycznych, obrazów religijnych oraz portretów z motywami symbolicznymi, jak na przykład Polonia w Kajdanach.

 

W tym samym czasie rodził się w Polsce nowoczesny przemysł. W Korzcu powstała fabryka porcelany, w Warszawie zaś farfurnia belwederska. Bardzo modne polskie szarfy i pasy, jak też wzory zachodnioeuropejskie tkano w Słucku i w Grodnie. Pracownie Zamku Warszawskiego wyrabiały grawerowane sprzęty, wazy i ozdoby, jak też podłogi dla rezydencji królewskich. Kolbuszowa stała się głównym ośrodkiem produkcji mebli. Liczni arystokraci wprowadzali przemysł do swych posiadłości.

 

Polski Teatr w Okresie Oświecenia

 

W 1765 roku otwarto w Warszawie Teatr Narodowy. W teatrze działały trzy zespoły: polski, francuski i włoski. Budynek Operalni wynajmowany był do przedstawień wyłonionych w konkursie pod patronatem króla Stanisława Augusta. Na przestrzeni dwóch lat wystawiono jedenaście polskich sztuk. Ambasada rosyjska podjęła interwencję, aby zamknąć teatr ze względu na hasła patriotyczne i propagandowe wygłaszane na scenie w reakcji na pierwszy rozbiór Polski w 1772 roku. Pierwszą prawdziwie polską operę wystawiono w 1788 roku. Nędza uszczęśliwiona była wodewilem opartym na sztuce Franciszka Bohomolca, do muzyki Macieja Kamieńskiego.

 

W 1779 roku teatr otworzono ponownie w nowym budynku z 800 miejscami. Wojciech Bogusławski (1757-1829), autor, aktor i reżyser, stał się „ojcem polskiej sceny narodowej”. Dwudziestoosobowy zespół teatralny wystawiał komedie i tragedie, zarówno opery, jak i dramaty. Wspierał Stronnictwo Patriotyczne w dążeniu do pełnej niepodległości Polski, otwierając swój repertuar Powrotem Posła Juliana Ursyna Niemcewicza oraz Krakowiakami i Góralami Wojciecha Bogusławskiego. Muzyka, którą skomponował Jan Stefani, zawierała wiele melodii ludowych. Polska muzyka narodowa była reprezentowana przez utwory Michała Kleofasa Ogińskiego, oficera uczestniczącego w ostatnich walkach przed trzecim rozbiorem Polski. Zanim wyemigrował do Włoch, Ogiński skomponował słynny polonez Pożegnanie z Ojczyzną.

 

Stałe teatry niebawem powstały też w stolicach województw: w Lublinie (1778), Lwowie (1780), Krakowie (1781) jak też w Poznaniu (1783). Wsparcie ze strony ludności utrzymało polski teatr przy życiu przez lata rozbiorów. Pozwoliło utrzymać ciągłość polskiego języka i polskiej kultury, aż do momentu przywrócenia niepodległości Polski w 1918 roku.

 

Pierwsze Ministerstwo Edukacji w Europie

 

Sejm uchwalił w 1773 r. Nowe podatki podymne i przywrócił cła generalne. W tym samym roku powołał Komisje Edukacji Narodowej, pierwszą w Europie, umieszczając edukację pod kontrolą państwa w stopniu znacznie większym, niż w innych krajach europejskich.

 

Reorganizacja systemu szkolnictwa byłą finansowana (pomimo protestów nuncjusza papieskiego) z funduszy przeznaczonych przez papieża Klemensa XIV na likwidację zakonu Jezuitów.

 

Utworzono dwa regiony szkolne. Obszar Korony obejmował ziemie polskie i ukraińskie, podczas gdy obszar Litwy obejmował ziemie litewskie i białoruskie. Uniwersytety w Krakowie i w Wilnie były głównymi szkołami wyższymi, jedna w Koronie, druga na Litwie. Pod uniwersytetami znajdowały się państwowe szkoły powiatowe, lub szkoły średnie wyższe, pod nimi szkoły średnie niższe. Szkoły parafialne dla chłopców i prywatne szkoły dla dziewcząt podlegały nadzorowi niższych szkół średnich.

 

Akademię w Krakowie przekształcił w nowoczesny uniwersytet Hugo Kołłątaj, wymieniając jej grono nauczycielskie i mianując świeckich profesorów kształconych na wiodących uniwersytetach europejskich. Wśród nauczycieli znajdowali się: Jan Śniadecki (1756-1830), utalentowany organizator i wybitny matematyk, lingwista i astronom, wydawca Teorii przekształcania wyrażeń algebraicznych w linie krzywe; Jan Jaśkiewicz, profesor historii naturalnej i założyciel ogrodu botanicznego; doktor Rafał Czerniakowski, anatom i chirurg; doktor Jędrzej Bandurski, patolog i klinicysta; Antoni Popławski, profesor prawa naturalnego, cywilnego, kryminalnego i międzynarodowego; Feliks Radwański, wykładowca mechaniki i hydrauliki.

 

Były jezuita Marian Poczobut (1728-1809), profesor astronomii, dokonał modernizacji akademii wileńskiej. Uniwersytety te miały stałe programy nauczania, a ponadto działały jako towarzystwa naukowe, kolegia nauczycielskie i instytucje edukacyjne. Prowadziły „rewolucję edukacyjną” której językiem wykładowym był język polski.

 

Matematyka i nauki przyrodnicze dominowały w programie nauczania, który również obejmował nauki rolnicze, historię Polski, cnoty obywatelskie i szkolenie wojskowe. Ze względu na trudności organizacyjne oraz brak środków finansowych, liczba studentów spadła w latach 1781-1790 do około 17 000 (w 74 szkołach). Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych wyposażyło studentów w podręczniki polskie na wysokim poziomie.

 

Król Stanisław August objął patronat nad Komisją, której przewodniczył brat królewski, prymas Polski i arcybiskup gnieźnieński, Michał Jerzy Poniatowski. Ze względu na zasługi króla Stanisława Augusta dla kultury, polskie Oświecenie znane jest jako oświecenie stanisławowskie.

 

Język Wczesnego Polskiego Oświecenia

 

„Doskonalenie języka wzmacnia postęp oświecenia publicznego” brzmiało motto Jana Śniadeckiego, autora O języku polskim, i O języku ojczystym w matematyce. Śniadecki pomógł wprowadzić polską terminologię matematyki, fizyki, astronomii i gramatyki. Traktaty o języku polskim opublikowali również: Stanisław Konarski – O poprawie wad wymowy; Onufry Kopczyński – O duchu języka polskiego; Franciszek Bohomolec – Rozmowa o języku polskim. Były one pisane w duchu Oświecenia, czyli „wieku rozumu”. Wczesne Oświecenie rozpoczęło się w Polsce w 1730 r., a zakończyło w 1764 r. Po „nocy saskiej” zapoczątkowało ono polskie odrodzenie kulturowe, przepełnione patriotyzmem i odnowionym poczuciem powinności obywatelskiej.

 

Kultura i Technologia w Czasach Późnego Oświecenia

 

Późnie Oświecenie trwało w Polsce w latach 1765 - 1795, w czasach, gdy pod moralnym, ale i materialnym przywództwem króla Stanisława II Augusta Poniatowskiego dokonał się postęp w kulturze, gospodarce i polityce.

 

Pisma polityczne Stanisława Staszica odzwierciedlają jego przekonanie, że należy obalić zarówno liberum veto, jak i sukcesję na tronie otwatą na interwencje obcych państw. Należy też zreorganizować armię i wzmocnić ją, natomiast praca Sejmu powinna być usprawniona. Jako pierwszy, publicznie oskarżył kilku najbogatszych magnatów o to, że spowodowali upadek Polski. Żądał równych praw dla mieszczan i zamiany pańszczyzny na dzierżawę. Staszic przedstawił swój program w Uwagach nad życiem Jana Zamoyskiego w 1787 r., oraz w Przestrogach dla Polski w 1790 r.

 

W 1788 r. Hugo Kołłątaj opublikował program zniesienia pańszczyzny, wprowadzenia wolnego wynajmu siły roboczej, oraz całkowitego zrównania praw mieszczan i szlachty. Głosił potrzebę nowoczesnych rządów z silną władzą wykonawczą, opartą na nowoczesnej konstytucji i proponował sprawne postępowanie ustawodawcze. Był założycielem Kuźnicy, ośrodka propagowania idei politycznych, mającego na celu kształtowanie opinii publicznej dzięki poematom politycznym, satyrze i tekstom licznych pisarzy. Kołłątaj wydał Do Stanisława Małachowskiego (1788-1789), Prawo polityczne narodu polskiego (1790) i Rozbiór krytyczny zasad historii o początkach społeczeństwa ludzkiego (1842). W tej ostatniej książce, Kołłątaj przedstawił pionierską koncepcję rozwoju ludzkości. Piotr Świtkowski wydawał Pamiętnik Historyczno-Polityczny. Była to jedna z najlepszych publikacji naukowych w Europie.

 

Wśród pokaźnej rzeszy polskich pisarzy i poetów późnego Oświecenia miał też swoje miejsce Adam Naruszewicz, tłumacz klasyków rzymskich, poeta, jak również inicjator współczesnej polskiej historiografii dzięki swojej Historii narodu polskiego (1780-1786). Potępiał błędy ludzkości w ogóle, zaś cechy sarmackie polskiej kultury w szczególności. Wierzył, że dynastyczna sukcesja na tronie jest bardziej praktyczna od wolnej elekcji z udziałem zagranicznych kandydatów i opartej na obcym finansowaniu.

 

Innym wybitnym, płodnym poetą i literatem polskiego Oświecenia był arcybiskup Ignacy Krasicki, przyjaciel króla Stanisława Augusta. Jego poezja satyryczna zawierała zarówno krytykę kiepsko wykształconych i leniwych mnichów, uzależnionych od alkoholu, jak też sarmackich obyczajów i obskurantyzmu, z towarzyszącym im moralnym i edukacyjnym ubóstwem.

 

Jego powieść Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki (1776) była pierwszą w literaturze polskiej, która połączyła w popularnym romansie przygody, wskazówki moralne i pojęcia utopijne. Wiele z zawartych w niej tematów użył w artykułach które pisał w Monitorze i w swych bajkach. Pełna humoru i ostra krytyka przez Krasickiego współczesnych mu ludzi nie była obraźliwa i stała się dopuszczalna. Krasicki opublikował również dzieło encyklopedyczne zatytułowane Zbiór potrzebniejszych wiadomości (1781-1783).

 

Doskonałe wiersze epickie, polityczne i filozoficzne pisał wysoce utalentowany i wykształcony Stanisław Trembecki (ok. 1739-1812). Przykłady jego twórczości to: Do moich współziomków i Zofiówka (1806). Oba utwory, charakteryzujące się niezrównanym mistrzostwem narracyjnym i bogactwem słownictwa, są cennym wkładem w późne Oświecenie polskie. Pełny wigoru i ironii pamflet historyczny, będący również satyrą na kler - Organy (1784) - napisał Tomasz Kajetan Węgierski (1756-1787). Organy uprzedziły podobną krytykę pióra Krasickiego.

 

Jan Ursyn Niemcewicz (1758-1841), dramaturg, poeta, tłumacz i autor powieści historycznych, pamiętników oraz pamfletów politycznych, pisał przede wszystkim w Polsce, gdzie zyskał dużą popularność. W latach 1796-1807 przebywał też w Ameryce.

Wiodący polski poeta jakobiński, Jakub Jasiński (1761-1794), otwarcie propagował zakazane hasła jakobińskie i wzywał do jedności w obliczu zbrodni rozbiorów, popełnionej na państwie polskim. Był autorem Do egzultantów polskich, a rok później Do narodu (1793) – wezwania skierowanego do wszystkich klas społecznych, aby chwyciły za broń w obronie niepodległości Polski.

 

Prasa i osiągnięcia inżynieryjne

 

W 1784 r. polscy inżynierowie ukończyli budowę kanałów, które połączyły Bałtyk z Morzem Czarnym przez dorzecze Niemna, oraz dorzecze Wisły z Dnieprem1.

W roku 1785, Tadeusz Podlecki wydał w Warszawie Dziennik Handlowy. Również w Warszawie wydawano w latach 1791-1792 Gazetę narodową i obcą oraz magazyn Korespondent Warszawski. Świadomość narodowa uległa wzmocnieniu dzięki rozpowszechnianiu piśmiennictwa. Język polski unowocześnił się i wkroczył w okres nadzwyczajnego rozwoju. Tradycyjne polskie swobody obywatelskie wyrażano w języku Oświecenia. Krytyka przyjęła postać literatury satyrycznej. Narodowy strój, jakim był kontusz, znów zaczął konkurować ze strojami francuskimi, będąc oznaką powrotu do tradycji narodowych.

Sejm Czteroletni, czyli Wielki (1788-1792)

 

W 1776 r. działało pięć stałych komisji rządowych: wojska (ograniczająca władzę wielkiego hetmana), pieczęci (spraw zagranicznych), policji, skarbu i edukacji narodowej. W 1788 r. Sejm ustalił liczebność armii na 100 000. Rok później, Sejm ustalił stawkę podatku na 10 procent dla szlachty i na 20 procent dla kleru.

 

W 1790 r. Sejm zatwierdził przymierze polsko-pruskie, starając się za wszelką cenę wzmocnić pozycje Polski wobec Rosji. Poddał się tym samym prowokacji ze strony Królestwa Prus, które było jedynie zainteresowane wywołaniem wojny polsko-rosyjskiej, która byłaby okazją dla kolejnej aneksji ziem polskich. Mimo intryg Berlina, w czasie wojny turecko-rosyjskiej, która miała miejsce w latach 1787-1791, Polacy zdołali zrobić znaczne postępy w reformowaniu kraju.

 

Sejm obradujący w 1791 r. zmienił ordynację wyborczą do sejmików. Uchwalił również prawo do reprezentacji dla mieszczan. Nową polską konstytucję uchwalono 3 maja 1791. Była to pierwsza nowoczesna konstytucja w Europie. Konstytucja ta, jako pierwsza, dobrowolnie rozciągała prawa dotychczas przysługujące szlachcie na stan mieszczański oraz, w bardziej okrojonej formie, na chłopstwo.

 

Politycy polscy dzielili wówczas wiele wspólnych cech ze współczesnymi im Amerykanami, takimi jak Thomas Jefferson, Jerzy Waszyngton, jak też z innymi założycielami Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Polska była jedynym dużym krajem europejskim o ustroju republikańskim (1569-1795) przed powstaniem Stanów Zjednoczonych w Ameryce Północnej.

 

Konstytucja 3 maja 1791 roku stworzyła również nowe warunki dla odrodzenia Polski i była postrzegana jako śmiertelny cios dla monarchii pruskiej przez jednego z jej ministrów, E. F. Hertzberga (1726-1795), który napisał w Berlinie, że jest lepsza od angielskiej i pozwoli Polsce odzyskać ziemie utracone podczas pierwszego rozbioru.

 

W styczniu 1792 r., kiedy Rosja kończyła swoją wojnę z Turcją i ponownie zwróciła uwagę ku Polsce, Prusy mogły bezpiecznie powrócić do swej pasożytniczej działalności wymierzonej przeciwko Polsce i planować następne rozbiory.

 

W dniu 2 kwietnia 1792 r., w Sankt Petersburgu podpisano fałszywie datowany na dzień 14 maja 1792 akt konfederacji targowickiej, potępiający „demokratyczną rewolucję 3 maja”. Targowicę podpisała grupa magnatów na usługach Rosji.

 

Pozbawiona zdolności wyprodukowania znaczącej ilości broni, Polska nie była dla Rosji liczącym się przeciwnikiem. Gdy 22 maja 1792 r. Sejm podniósł liczebność wojska do 100 000, Polska nie była zdolna zakupić zagranicą dostatecznej ilości broni z powodu blokady ze strony Prus. Polacy byli jedynie zdolni wystawić 37 000 żołnierzy, wobec 97 000 rosyjskich weteranów kampanii tureckiej.

 

 

Wojna Polsko-Rosyjska

        W 1792 Roku

                       Wojna w Obronie Przed Drugim Rozbiorem
 

 

Wojna w obronie Konstytucji 3 maja 1791 roku trwała od maja do sierpnia 1792 roku. W dniu 14 maja 1792 r. Katarzyna II wydała armii dowodzonej przez Aleksandra Suworowa rozkaz wymarszu na Polskę. Polskie bitwy obronne pod Zieleńcami, Dubienką, Krzemieniem i Brześciem nie uchroniły sił polskich przed odwrotem. Grabież polskich ziem scementowała przymierze prusko-rosyjskie.

 

17 czerwca 1793 r. zdominowany przez Rosję Sejm obalił Konstytucję majową, zatwierdził traktaty rozbiorowe, uchwalił nową, konserwatywna konstytucję i przywrócił wolną elekcję króla.

 

Prusy zaanektowały 51 000 km2 z 1 000 000 mieszkańców, Rosja zaanektowała zaś 250 000 km2 z 3 000 000 mieszkańcami.

 

 

 

  

 

                        Powstanie Kościuszkowskie

                                      1704-1795

                             Trzeci Rozbiór Polski

 

Insurekcję proklamował w Krakowie 24 marca 1794 generał Tadeusz Kościuszko, jej wódz naczelny (Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej). Były generał armii amerykańskiej, architekt West Point oraz innych nabrzeżnych fortyfikacji, których celem była blokada brytyjskich barek rzecznych. Kościuszko uratował rewolucję amerykańską, dając Ameryce pierwsze znaczące zwycięstwo w bitwie pod Saratogą, bez którego Francja nie przyłączyłaby się do wojny przeciwko Anglii.

 

Generał Kościuszko wydał uniwersał połaniecki (7 maja 1794). Zapowiedział w nim pierwszą gruntowną reformę pańszczyzny w Rzeczypospolitej szlacheckiej, uwolnił od poddaństwa chłopów, którzy przyłączyli się do powstania narodowego, przywrócił Konstytucje 3 maja i Umowę Społeczną. Uniwersał wzywał do wyzwolenia spod panowania Austrii, Prus i Rosji. Wydrukowano pierwsze polskie banknoty. Z 60 milionów, jakie zostały wydrukowane, do obiegu weszło 8 milionów.

 

Rząd pruski zdołał przekonać Rosję, że reformy Kościuszki groziły Europie „epidemią jakobinizmu” i złożył ofertę uczestniczenia w uderzeniu na Polskę.

Liczebność polskiej armii wzrosła do 70 000, ale 140 000 ludzi przewinęło się przez jej szeregi. Był też w niej, między innymi, pierwszy, niewielki oddział żydowski (wyłącznie składający się z ochotników) utworzony przez Berka Joselewicza, pomagający bronić polskiej niepodległości. Ochotnicy żydowscy walczyli o zachowanie unikalnych przywilejów, jakimi cieszyli się w Polsce, jak również bronili sie przeciwko anty-żydowskiej polityce Austrii, Prus i Rosji. Klub jakobinów Warszawie wywarł nacisk na sądy karne, aby te skazały na śmierć kilku kolaborantów, którzy podpisali się pod Targowicą. Podobne egzekucje wykonano w Wilnie.

 

W obozie pod Połańcem (1794), Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej powołał Radę Najwyższą Narodow; Żołnierzom biorącym udział w powstaniu, jak też ich rodzinom, nadano ziemię. Polskie siły stanęły przeciwko połączonym wojskom niemieckimi i rosyjskimi. Polacy odnieśli zwycięstwo w pierwszej bitwie pod Racławicami oraz kolejne sukcesy podczas obrony Warszawy. Największymi polskimi dokonaniami były bitwy w okolicach Warszawy, jak też budowa fortyfikacji i obrona samego miasta.

 

Insurekcja wybuchła też w okolicach Poznania i na Pomorzu, terenach zaanektowanych przez władze w Berlinie. W jej wyniku, Prusacy zostali przegnani ze swojego głównego teatru działań. W dniu 10 października 1794 r. Rosjanie rozbili liczące 7 000 ludzi oddziały Kościuszki podczas ciężkich walk pod Maciejowicami. Sam Naczelnik został ranny i dostał się do niewoli. Jako akt terroru, wojska rosyjskie dokonały rzezi ludności cywilnej Pragi, przedmieścia Warszawy na prawym brzegu Wisły. Rzeź praska miała służyć za przerażający przykład. Wojna poprzedzająca trzeci rozbiór zakończyła się w listopadzie 1794 roku.

 

Król Stanisław II August Poniatowski, ostatnia głowa państwa pierwszej Rzeczypospolitej, abdykował 25 listopada 1795. Trzeci rozbiór Polski i zaangażowanie ze strony Austrii, Prus i Rosji w usuwanie nazwy Polski oraz polskiej bytności z historii Europy zostały przypieczętowane 26 stycznia 1797 r. Nastąpiło ostateczne zniszczenie pierwszej Rzeczypospolitej.

 

Wobec Polski zastosowano bezwzględną politykę kolonialityczną. Około 500 000 Polaków zesłano do Rosji, do niewolniczej pracy. Wraz z ogromnymi majątkami ziemskimi, carskie władze oddały więźniów oficerom i dyplomatom, którzy szczególnie odznaczyli się podczas unicestwiania Rzeczypospolitej szlacheckiej.

 

Austria anektowała 47 000 km2 wraz z 500 000 ludności. Prusy dostały 48 000 km2 wraz z 1 000 000 ludności, Rosja zaś zaanektowała 120 000 km2 i 1 200 000 mieszkańców.

 

Prusy odniosły największe korzyści, czterokrotnie powiększając swoje terytorium i stając się bezsprzecznie największym spośród 350 niezależnych księstw i państewek niemieckich. Były w drodze do przejęcia hegemonii nad Niemcami, pomimo tego, że 60 procent populacji Prus to była ludność etnicznie polska, niemówiąca po niemiecku.

 

Terytorium o powierzchni 1 060 000 km2jakie należało w roku 1618 do Rzeczypospolitej szlacheckiej podzielono na trzy zabory w następujący sposób: Cesarstwo austriackie zaanektowało 130 000 km2, czyli 12,2 procent terytorium; Prusy zaanektowały 155 000 km2, czyli 14,5 procent; natomiast Rosja zaanektowała 775 km2, czyli 73,3 procent.

 

Polska katastrofa narodowa jaką były rozbiory wydarzyła się pod koniec XVIII wieku. Paradoksalnie, nastąpiła ona w czasach narodowego odrodzenia i reform konstytucyjnych. W roku 1795 Polska zniknęła z map Europy.

 

Traktat Westfalski z 1648 roku gwarantujący państwa europejskie przed zniszczeniem został pogwałcony. Dokonano międzynarodowe przestępstwo jakim były rozbiory oraz całkowita destrukcja zjednoczonego państwa Polski i Litwy. Prusy, Austria i Rosja, stali się związani wspólną zbrodnią dokonaną na Rzeczypospolitej i działali szybko, ponieważ Rzeczpospolita była na drodze do odbudowy swojej potęgi, poczem byłaby w stanie zażądać zwrotu wcześniej utraconych ziem.